Παναγία Κύκκου, Τρόοδος

Ονομασία

Image

Το μοναστήρι είναι γνωστότατο με την συντομευμένη ονομασία Κύκκος, ή και Παναγία του Κύκκου, από την ονομασία δηλαδή του βουνού στο οποίο βρίσκεται κτισμένο. Δεν είναι γνωστό από πού προήλθε η ονομασία Κύκκος, που φαίνεται να ανήκει στα Βυζαντινά χρόνια. Σύμφωνα προς μια άποψη, προήλθε από ένα αυτοφυόμενο στην περιοχή θάμνο, ένα είδος περνιάς (=δρυς ο κοκκοφόρος [Quercus coccifera], αγγλική ονομασία: Hermes oak), που ονομάζεται και κόκκος. Ή ακόμη, ότι η ονομασία Κύκκος προήλθε από ένα άλλο φυτό της περιοχής, το δέντρο «κοκκονιά», που στην Ελλάδα είναι γνωστό ως «μελικοκκιά», Κέλτις η νότιος (Celtis australis).

 

Μια άλλη άποψη υποστηρίζει ότι η ονομασία Κύκκος αποτελεί παραφθορά του πρώτου συνθετικού του επιθέτου Γλυκοφιλούσα, της Παναγίας. Η Παναγία Γλυκοφιλούσα αποτελεί σημαντικό εικονογραφικό τύπο της βυζαντινής αγιογραφικής τέχνης, κατά τον οποίο η Θεοτόκος παριστάνεται από τη μέση και πάνω, να κρατά στην αγκαλιά της τον μικρό Χριστό με πολλή στοργή, το δε μάγουλό της ν’ αγγίζει το δικό του. Ωστόσο η ιστορική εικόνα της Παναγίας του Κύκκου ανήκει στον εικονογραφικό τύπο της Παναγίας Ελεούσας, που είναι σχεδόν όμοιος με τον τύπο της Γλυκοφιλούσας, με τη διαφορά ότι ο Χριστός φέρει το χέρι προς το πρόσωπο της μητέρας του ως εάν να την θωπεύει. Όμως στην εικόνα της Παναγίας του Κύκκου (για την οποία βλέπε περισσότερα πιο κάτω) που ζωγράφισε ο απόστολος Λουκάς κατά την εκκλησιαστική παράδοση, υπάρχουν μερικά ιδιαίτερα ζωγραφικά χαρακτηριστικά που δημιουργούν παραλλαγή του ζωγραφικού τύπου της Παναγίας Ελεούσας, γνωστή ως εικονογραφικός τύπος της Παναγίας Κυκκώτισσας.

 

Την ερμηνεία ότι η ονομασία Κύκκος προήλθε από το φυτό της περνιάς (=κόκκος) φαίνεται ν’αποδέχεται ο πατριάρχης Ιεροσολύμων Εφραίμ* ο Αθηναίος, που γράφει στο έργο του Περιγραφή τῆς Σεβασμίας καί Βασιλικῆς Μονῆς τοῦ Κύκκου (έκδ. Βενετίας, 1751) για το ὄρος τοῦ Κόκκου, τοῦ μετονομασθέντος Κύκκου.

 

Η παράδοση, πάλι, σχετίζει την ονομασία Κύκκος με το λάλημα ενός πουλιού (κίκ-κο, κίκ-κο). Ένα πουλί, εξάλλου, αναφέρεται στις σχετικές παραδόσεις ότι τριγυρνούσε στο βουνό αυτό και με το τραγούδι του προάγγελλε την ίδρυση του μοναστηριού της Παναγίας, με τους στίχους:

 

Κύκκου Κύκκου το βουνί

μοναστήρι θα γενεί,

μια χρυσή Κυρά θα μπει

και ποτέ της δε θα βγει.

 

Η πλήρης ονομασία του μοναστηριού είναι: Ιερά Βασιλική και Σταυροπηγιακή Μονή Παναγίας του Κύκκου. Ο χαρακτηρισμός Βασιλική δόθηκε επειδή το μοναστήρι ιδρύθηκε με βασιλική (=αυτοκρατορική) εντολή και δαπάνη (του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Αλεξίου του Κομνηνού). Ο δε χαρακτηρισμός Σταυροπηγιακή δόθηκε επειδή κτίστηκε πάνω σε σταυρό που είχε τοποθετηθεί στο θεμέλιο λίθο του μοναστηριού.