Άτσεσον Ντιν Dean Acheson

Image

Αμερικανός πολιτικός, υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών μεταξύ 1949 και 1953. Διετέλεσε επίσης σύμβουλος τεσσάρων Αμερικανών προέδρων. Γεννήθηκε στις 11 Απριλίου 1893 και πέθανε στις 12 Οκτωβρίου 1971. Πρωτεργάτης της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ κατά την εποχή του ψυχρού πολέμου. Το 1933 υπηρέτησε ως υφυπουργός Οικονομικών. Το 1945-47 υπηρέτησε ως υφυπουργός Εξωτερικών.

 

Υπήρξε ο διαμορφωτής του περιβόητου Δόγματος Τρούμαν (1947) που σκοπό είχε την ποδηγέτηση από τις ΗΠΑ της Ελλάδας και της Τουρκίας, δια μέσου οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας. Ως υπουργός Εξωτερικών, προώθησε τη δημιουργία του Βορειοατλαντικού Αμυντικού Συμφώνου, γνωστού ως NATO. Υπήρξε φανατικός αντικομμουνιστής. Έγραψε διάφορα βιβλία πολιτικού περιεχομένου.

 

Ο Άτσεσον σχετίστηκε με την Κύπρο κυρίως το 1964, όταν εκ μέρους των ΗΠΑ συνέταξε και υπέβαλε διχοτομικό σχέδιο επίλυσης του Κυπριακού ζητήματος, που παρέμεινε γνωστό ως Σχέδιο Άτσεσον.

 

Άτσεσον Σχέδιο: Τον Ιούνιο του 1964 ο πρωθυπουργός της Ελλάδας Γεώργιος Παπανδρέου είχε συνομιλίες στις ΗΠΑ κυρίως για το Κυπριακό, στις οποίες, από αμερικανικής πλευράς, συμμετείχε και ο Ντιν Άτσεσον. Ο Παπανδρέου αρνήθηκε να υποκύψει σε πιέσεις που ασκήθηκαν από τους Αμερικανούς σχετικά με την επίλυση του Κυπριακού, απεδέχθη όμως την προσφορά υπηρεσιών, που κυρίως εκφράστηκε με την προώθηση του Άτσεσον ως μεσολαβητή στο Κυπριακό ζήτημα, το οποίο είχε διασαλεύσει τις σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας και διαταράξει την ηρεμία στους κόλπους του NATO, με την απειλή ενός ελληνοτουρκικού πολέμου. Την ίδια εποχή τα Ηνωμένα Έθνη είχαν διορίσει δικό τους μεσολαβητή στο Κυπριακό, τον Φινλανδό Σακκάρι Τουομιόγια. Η παρεμβολή Άτσεσον, που προβλήθηκε ως ενισχυτική του ρόλου του μεσολαβητή των Ηνωμένων Εθνών, ήταν αμερικανική ενέργεια που ακολούθησε την άρνηση του Παπανδρέου να παρακαθήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες σε διάλογο κορυφής με τον πρωθυπουργό της Τουρκίας Ισμέτ Ινονού, για λύση του Κυπριακού ζητήματος. Ο Κύπριος πρόεδρος αρχιεπίσκοπος Μακάριος κατέστησε σαφές με δήλωσή του (1.7.1964) ότι «ἡ κυπριακή πλευρά ἀποκρούει τόν διορισμόν οἱωνδήποτε συμβούλων τοῦ πολιτικοῦ μεσολαβητοῦ τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν διότι τοῦτο εἴς τινα βαθμόν θά ἐσήμαινε τόν διορισμόν πολλῶν μεσολαβητῶν καί θά συνεπήγετο τόν κίνδυνον ἐμπλοκῆς τοῦ θέματος εἰς ἂλλους κύκλους ἒξω τῶν Ἡνωμένων  Ἐθνῶν».

 

Ωστόσο τον Ιούλιο του 1964 ο Άτσεσον συμμετείχε στις ελληνοτουρκικές επαφές που έγιναν στη Γενεύη για το Κυπριακό, ως «ειδικός απεσταλμένος» του προέδρου των ΗΠΑ Λύντον Τζόνσον, ενώ ο Τουομιόγια τον χαρακτήρισε ως «βοηθό του». Στη Γενεύη ο Άτσεσον υπερφαλάγγισε τελικά τον Τουομιόγια και χειρίστηκε ο ίδιος το Κυπριακό, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1964, εμφανίζοντας μάλιστα τις ενέργειές του ως υποστηριζόμενες και από τον ΟΗΕ. Οι διαβουλεύσεις του Άτσεσον και η έκφραση εκ μέρους του «ιδεών» για λύση του Κυπριακού, διεξάγονταν χωριστά με τον εκπρόσωπο της Ελλάδας Δ. Νικολαρεΐζη και τον εκπρόσωπο της Τουρκίας, κι αργότερα πρωθυπουργό της, Νιχάτ Ερίμ.

 

Τελικά το περιβόητο Σχέδιο Ατσεσον για λύση του Κυπριακού ζητήματος δεν ήταν κανονικό και πλήρες σχέδιο αλλά σειρά εισηγήσεών του, που έγιναν από τη Γενεύη, και στις οποίες δόθηκε ο τίτλος Σχέδιο. Κατατέθηκε  στις 5 Ιουλίου 1964 και προέβλεπε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, έναντι ανταλλαγμάτων για την Τουρκία (παραχώρηση της χερσονήσου της Καρπασίας στην Τουρκία ή μίσθωση της χερσονήσου της Καρπασίας και παραχώρηση του Καστελόριζου στην Τουρκία). 

Τουλάχιστον κανένα ολοκληρωμένο και τελικό σχέδιο συνταγμένο από τον Άτσεσον δεν έχει αποκαλυφθεί. Οι διάφορες εισηγήσεις του Άτσεσον προς την ελληνική κυβέρνηση, επειδή λίγο αργότερα διαφοροποιήθηκαν από τον ίδιο, χαρακτηρίστηκαν σαν δυο Σχέδια Άτσεσον, με τις ενδείξεις 1 και 2. Το δεύτερο  σχέδιο που κατατέθηκε στις 22 Αυγούστου 1964 αποτελούσε βελτιωμένες εισηγήσεις του Αμερικανού μεσολαβητή, μετά την απόρριψη από την ελληνική κυβέρνηση των αρχικών του εισηγήσεων. Ωστόσο και το λεγόμενο δεύτερο Σχέδιο Άτσεσον απερρίφθη τελικά τόσο από τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο όσο και από τον Γεώργιο Παπανδρέου.

 

Οι εισηγήσεις του Άτσεσον:

Για πολλά χρόνια οι εισηγήσεις του Ντιν Άτσεσον απετέλεσαν θέμα πολιτικών συζητήσεων στην Κύπρο και την Ελλάδα. Πολλοί χαρακτηρισμοί δόθηκαν σ' αυτές. Στην Κύπρο χαρακτηρίστηκαν ως διχοτομικές και απαράδεκτες. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είπε χαρακτηριστικά ότι οι προτάσεις του Άτσεσον «εἶχον ὡς τίτλον τήν ἕνωσιν καί ὡς περιεχόμενον τήν διχοτόμησιν τῆς Κύπρου». Η απόρριψη ωστόσο των εισηγήσεων αυτών προήλθε βασικά από τον Μακάριο, προκλήθηκαν μάλιστα και έντονες διαφωνίες μεταξύ Μακαρίου και Παπανδρέου γιατί αρχικά ο δεύτερος τις είχε κατά κάποιο τρόπο αποδεχθεί, αργότερα δε αναγκάστηκε να τις απορρίψει.

 

Σύμφωνα με όσα είχαν αποκαλυφθεί, οι εισηγήσεις του Ντιν Άτσεσον προνοούσαν, μεταξύ άλλων:

α) Την άμεση ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.

β) Εκμίσθωση, για 50 χρόνια, στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία, έκτασης 4 1/2% του κυπριακού εδάφους, στην Καρπασία.

γ) Σε δυο κυπριακές επαρχίες θα υπηρετούσαν Τούρκοι έπαρχοι. Οι επαρχίες μπορούσαν να αυξηθούν από 6 σε 8.

δ) Θα ίσχυε καθεστώς μειονότητας για τους Τουρκοκυπρίους.

ε) Η ελληνική κυριαρχία θα επεκτεινόταν και στην Καρπασία.

στ) Θα εδημιουργείτο «κοινό αμυντικό όργανο» για στρατιωτική και πολιτική συνεργασία Ελλάδας και Τουρκίας, με τη συμμετοχή και των ΗΠΑ.

ζ) Παρόμοιο μειονοτικό καθεστώς θα ίσχυε και για τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης.

η) Η Τουρκία θα σεβόταν τις διεθνείς υποχρεώσεις της για τα νησιά Ίμβρο και Τένεδο.

 

Άλλες εισηγήσεις (συνολικά 15 σημεία), συμπλήρωναν το σχέδιο αυτό. Ωστόσο διάφορες άλλες εισηγήσεις του Άτσεσον που κατά καιρούς αποκαλύφθηκαν, εμφανίζουν σημαντικές διαφορές με τις πιο πάνω, όπως για παράδειγμα την μόνιμη παραχώρηση στην Τουρκία κυπριακού εδάφους κι όχι εκμίσθωσή του για 50 χρόνια. Στο τμήμα εκείνο η Τουρκία θα μπορούσε να αναπτύσσει δυνάμεις στρατιωτικές, ξηράς, θάλασσας και αέρα, και θα είχε πλήρη δικαιώματα. Προνοούσε επίσης τη δημιουργία άλλων δυο ή τριών «μικρών χώρων» όπου οι Τουρκοκύπριοι θα είχαν την πλειοψηφία (καντόνια), με δική τους τοπική διοίκηση. Στη Λευκωσία θα μπορούσε ακόμη να εγκατασταθεί μια «κεντρική τουρκοκυπριακή διοίκηση» που να ελέγχει τις υποθέσεις των Τουρκοκυπρίων.

 

Υπήρχαν και άλλες πρόνοιες, δευτερεύουσας σημασίας, όπως λ.χ. ύπαρξη «ενός διεθνούς επιτρόπου» για την παρακολούθηση της κατάστασης, θέμα εγγυήσεων των δικαιωμάτων της μειονότητας, ειδικές ρυθμίσεις για την προστασία και ευημερία των Τουρκοκυπρίων κλπ.

 

Οι εισηγήσεις του Ντιν Άτσεσον απερρίφθησαν τελικά, όμως η εξέλιξη των γεγονότων τείνει ν' αποδείξει πως έκτοτε οι διάφορες αμερικανικές κυβερνήσεις ενεργούσαν σχετικά προς το Κυπριακό ζήτημα με βάση ακριβώς τις εισηγήσεις εκείνες του 1964. Μερικοί θεώρησαν πως το Σχέδιο Άτσεσον ήταν μια «χαμένη ευκαιρία» για την Ελλάδα και την Κύπρο, επειδή ακριβώς είχε ως τίτλο την ένωση. Ανεξάρτητα όμως από το γεγονός ότι η Τουρκία βρήκε την ευκαιρία να εισβάλει στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974 και να καταλάβει το μισό σχεδόν νησί, κρίνοντας με τα μέτρα και τις συνθήκες του 1964 (όταν μάλιστα μεταφερόταν στην Κύπρο με μυστικότητα μια ολόκληρη ελληνική μεραρχία με δύναμη πυρός σώματος στρατού) το σχέδιο του Αμερικανού μεσολαβητή δεν ήταν δυνατό παρά να θεωρηθεί εντελώς απαράδεκτο. Οι μελλοντικοί χειρισμοί του Κυπριακού και η μελλοντική τραγωδία της Κύπρου, δεν είναι δυνατό να χαρακτηρίσουν εκ των υστέρων το σχέδιο Άτσεσον ως ικανοποιητικό.

 

Ο ίδιος ο Άτσεσον, σε διάλεξη που έδωσε στις 27 Οκτωβρίου1966, παραδέχθηκε απροκάλυπτα ότι η καλύτερη λύση του Κυπριακού ζητήματος είναι η διχοτόμηση, η οποία μόνον διά πιέσεως επί του Μακαρίου μπορεί να επιβληθεί. Πρόσθεσε δε χαρακτηριστικά πως αν είχε στη διάθεσή του τον Έκτο αμερικανικό Στόλο, θα μπορούσε να λύσει το Κυπριακό σε μια μέρα!