Σοβιετικοί πύραυλοι

Οι πύραυλοι SAM στην Κύπρο το 1965

Image

 Το χαραμα του 1965 βρίσκει τη Λευκωσία σε τροχιά ρήξης με την Ουάσιγκτον και τις, ούτως ή άλλως, προβληματικές, σχέσεις Μακάριου - Γ. Παπανδρέου στο ναδίρ τους. Αιτία, η απόφαση προμήθειας σοβιετικού πολεμικού υλικού από την κυπριακή κυβέρνηση. Κατά κύριο λόγο επρόκειτο για αγορά των αντιαεροπορικών πυραύλων  εδάφους-αέρος, τύπου S-75 Dvina, που έμειναν γνωστοί ως Πύραυλοι SAM- 2 αλλά και άλλο στρατιωτικό υλικό. 

Η απόφαση είχε ληφθεί στις 11 Αυγούστου 1964 με τη συγκατάθεση της ελληνικής κυβέρνησης, υπό το βάρος των βομβαρδισμών της Τυλληρίας από την τουρκική αεροπορία, που ανέδειξαν με τραγικό τρόπο την ανεπάρκεια της κυπριακής αμυντικής θωράκισης. Στις 9 Αυγούστου 1964 ο Μακάριος αποτάθηκε στον πρέσβη της Σοβιετικής Ένωσης στη Λευκωσία, Πάβελ Γερμόσιν, ζητώντας βοήθεια για αντιμετώπιση της τουρκικής επιδρομής.

 

» Βλέπε λήμμα: Οι πύραυλοι S-300

 

Η σχετική συμφωνία υπογράφεται κατά την επίσκεψη του Κύπριου υπουργού Εξωτερικών Σπύρου Κυπριανού στη Μόσχα, στις 30 Σεπτεμβρίου 1965, συνοδευόμενος από τον υπουργό εμπορίου Ανδρέα Αραούζο και δημοσιοποιείται με κοινό ανακοινωθέν που εκδίδεται στη σοβιετική πρωτεύουσα την 1η Οκτωβρίου 1965, παρά τις επίμονες προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης και προσωπικό του υπουργού Αμυνας Πέτρου Γαρουφαλιά, να την αποτρέψουν.

 

Βλέπε Λήμμα 

Σοβιετική Ένωση και Κύπρος

 

Από τις 11 Ιανουαρίου 1965 το ρωσικό πολεμικό υλικό μεταφέρεται μυστικά στην Κύπρο μέσω Αλεξάνδρειας. Η είδηση διαρρέει, όμως, οτον αθηναϊκό Τύπο, καθώς έχουν μεταφερθεί μόνο οι βάσεις των σοβιετικών αντιαεροπορικών πυραύλων και αναμένονται οι εκρηκτικοί κώνοι τους. Πραγματικά, στις 20 Μαρτίου 1965 αρχίζει η φόρτωση των κώνων στο πλοίο «Κωνσταντίνος Μπουσές», μέχρι τη στιγμή που διατάσσεται ξαφνικά από την Αθήνα η διακοπή της αποστολής. Εχει προηγηθεί όργιο διαβημάτων και πιέσεων του Αμερικανού πρεσβευτή Λαμπουίς στον Γ. Παπανδρέου και του επικεφαλής του αμερικανικού Πενταγώνου Ρόμπερτ Μακ Ναμάρα, στον Π. Γαρουφαλιά. Χαρακτηριστικό της ανησυχίας των Αμερικανών για το ενδεχόμενο να μετατραπεί η Κύπρος σε μια «Κούβα της Ν.Α. Μεσογείου» είναι το παρακάτω προσωπικό μήνυμα Μακ Ναμάρα στον Ελληνα ομόλογό του: «Συνεκλονίσθημεν πληροφορηθέντες ότι προσωπικόν των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων εξεπαιδεύθη εις Αίγυπτον επί σοβιετικού ηλεκτρονικού υλικού, το οποίον θα εγκατασταθή εις την Κύπρον. Το γεγονός ότι τούτο εγένετο άνευ γνωστοποιήσεως προς τους συμμάχους του ΝΑΤΟ, ήγειρε σοβαρά ερωτήματα τα οποία, κατά την άποψίν μου, θα πρέπει πλήρως να διασκεδασθούν προτού δυνηθώμεν να έχωμεν χρήσιμον συνάντησιν».

 

Βλέπε Λήμμα 

Σχέσεις Κύπρου -Αιγύπτου 

 

Στους μοχλούς πίεσης επί του Μακαρίου έρχεται να προστεθεί και ο στρατηγός Γρίβας, ο οποίος αντιτίθεται στην προμήθεια του ρωσικού υλικού, επικαλούμενος τόσο τεχνικούς όσο και, κυρίως, πολιτικούς λόγους. Οτι οι δεύτεροι είναι οι καθοριστικοί, φαίνεται καθαρά σε απόρρητη επιστολή του προς τον Π. Γαρουφαλιά, όπου τονίζεται: «Την προσφοράν ταύτην της Σοβιετικής Ενώσεως οι εν Ελλάδι και Κύπρω οπαδοί της θα διατυμπανίσουν ως δήθεν αποφασιστικήν διά την οργάνωσιν των εν Κύπρω στρατιωτικών δυνάμεων και τούτο δύναται να έχη επιπτώσεις και επί της πολιτικής καταστάσεως εν Κύπρω και εν Ελλάδι». Σε ότι αφορά την αμυντική τους αξία ο Γρίβας παρατηρούσε σε επιστολή του προς τον υπουργό Άμυνας, Πέτρο Γαρουφαλιά, στις 24 Σεπτεμβρίου 1964: Ο  Γεώργιος Γρίβας ανέφερε αναφέρει ως μειονέκτημα το γεγονός ότι οι πύραυλοι μπορούσαν να κτυπήσουν στόχους σε ύψος από 500 μέτρα μέχρι 27.000 μέτρα. Θα προτιμούσε πυραύλους που είχαν τη δυνατότητα να κτυπήσουν και στόχους επιφανείας, στο έδαφος και στη θάλασσα.

 

Ματαίωση

Οι συντονισμένες πιέσεις Ουάσιγκτον - Αθήνας - Γρίβα θα κάμψουν, τελικά, τον Μακάριο, ο οποίος θα ματαιώσει την προμήθεια των ρωσικών πυραύλων, παραδίδοντάς τους στον πρόεδρο της Αιγύπτου  Νάσερ. Στο μεταξύ, σημειώνονται αλλαγές στη σοβιετική στάση απέναντι στην Κύπρο. Είναι αλήθεια ότι ο Νικίτα Χρουστσόφ ακολούθησε μια συνεπή φιλοκυπριακή γραμμή, αποτρέποντας μάλιστα στις «δώδεκα παρά πέντε» με την αποφασιστική του παρέμβαση-τελεσίγραφο, τον Αύγουστο του 1964, την υλοποίηση του σχεδίου για τουρκική εισβολή στη Βόρεια Κύπρο. Αλλά μετά την ανατροπή του Χρουστσόφ (15 Οκτωβρίου 1964) η υπό τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ νέα σοβιετική ηγεσία πραγματοποιεί, βαθμιαία αλλά συστηματικά, στροφή στο Κυπριακό προσεγγίζοντας περισσότερο την Αγκυρα. Ετσι ο Σοβιετικός υπουργός Εξωτερικών Αντρέι Γκρομίκο τάσσεται στις 21 Ιανουάριου 1965 ανοιχτά εναντίον της ένωσης Ελλάδας-Κύπρου και υπέρ μιας δικοινοτικής ομοσπονδίας Ελληνοκυπρίων-Τουρκοκυπρίων, μια θέση που απορρίπτεται κατηγορηματικά από τον Μακάριο, τον Γ. Παπανδρέου, ακόμα και το φιλοσοβιετικό κομμουνιστικό κόμμα της Κύπρου ΑΚΕΛ. Η στροφή των Σοβιετικών οφείλεται στο γεγονός ότι με την αποστολή ελληνικών και τουρκικών στρατευμάτων στο νησί, η ΝΑΤΟποίηση της Κύπρου έχει ως ένα βαθμό ήδη συντελεστεί.

 

» Βλέπε Λήμμα: Σοβιετική Ένωση και Κύπρος

 

Το αποτέλεσμα, πάντως, δεν παύει να αποτελεί ψυχρολουσία για όσους οραματίζονται μια ενιαία, ανεξάρτητη κυπριακή δημοκρατία, στηριγμένη κυρίως στην ΕΣΣΔ και τους Αδέσμευτους -και, βέβαια, το έντονο φιλονασερικό ρεύμα που παρατηρείται αυτή την περίοδο σε Ελλάδα και Κύπρο, δεν αρκεί για να μεταβάλει αυτή την πραγματικότητα. Το Κυπριακό επηρεάζεται ολοένα και περισσότερο από τις ΝΑΤΟϊκές δεσμεύσεις της Ελλάδας. Συζητείται σε όλες τις συνόδους υπουργών του ΝΑΤΟ, όπως στη διυπουργική συνεδρίαση που γίνεται στο Λονδίνο στις 11-13 Μαΐου, οι αποφάσεις της οποίας παραμένουν μυστικές 

 

Οι μεσολαβητικές προσπάθειες του μεσολαβητή του ΟΗΕ Γκάλο Πλάζα  (μεταξύ του Ελληνα πρωθυπουργού και του υπουργού Εξωτερικών σε επίσκεψή του στην Αθήνα στις 17 Φεβρουάριου) δεν ευδοκιμούν. Το Κυπριακό εμπλέκεται όλο και πιο άμεσα με την ελληνική πολιτική κρίση που μαίνεται σε όλη τη διάρκεια του 1965: Στις 12 Μαΐου ο στρατηγός Γρίβας στέλνει, ερήμην του Γ. Παπανδρέου, μυστική επιστολή στον βασιλιά Κωνσταντίνο και στον Π. Γαρουφαλιά για την πολύκροτη υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ, ενοχοποιώντας τον Ανδρέα Παπανδρέου και παίζοντας ρόλο καταλύτη για τα Ιουλιανά. Με την ανατροπή της κυβέρνησης Παπανδρέου οι ήδη ψυχρές σχέσεις Αθηνών-Λευκωσίας θα φτάσουν στα όρια της ρήξης, καθώς ο αδέσμευτος προσανατολισμός του Μακάριου συγκρούεται μετωπικά πλέον με τη ΝΑΤΟϊκή νομιμοφροσύνη των κυβερνώντων στην Ελλάδα.

 

Οι βαρύτατοι χαρακτηρισμοί της εφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ» των Αθηνών, η οποία θεωρείται προσωπικό όργανο του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, εναντίον του Μακαρίου, είναι κάτι παραπάνω από ενδεικτικοί: «Δεν διαθέτει ο αρχιεπίσκοπος πλέον περιθώρια συνεχίσεως των κουτοπόνηρων ελιγμών, οι οποίοι απέληξαν εκεί όπου απέληξαν (...). Εάν, αντιθέτως, επιδοκιμάζη την επιδίωξιν να καταστή η μαρτυρική Κύπρος η πόρνη της Εγγύς Ανατολής ριπτομένη ότε μεν εις τας ρωσικάς, ότε δε εις τας βρετανικάς αγκάλας (...), τότε δεν χρειάζεται η Ελλάς ως προαγωγός εις την οδόν της απώλειας. Ας προχωρήσουν μόνοι»! Σε ένα τέτοιο κλίμα το τελευταίο που εκπλήσσει είναι οι επίμονες φήμες για επικείμενο πραξικόπημα Αθηνών-Γρίβα με στόχο την ανατροπή του Μακαρίου και την επιβολή αμερικανικής λύσης στο Κυπριακό. Φήμες, που εντείνονται το Δεκέμβριο του 1965, με την αιφνιδιαστική επίσκεψη του στρατηγού στην Αθήνα και τις μυστικές συνομιλίες του με τον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον πρωθυπουργό Στ. Στεφανόπουλο.

 

Η εκπαίδευση στην Αίγυπτο

Η Σοβιετική Ένωση δεν συμφώνησε να πωλήσει στην Κύπρο μόνο πυραύλους. Η συμφωνία προνοούσε την προμήθεια στην Κύπρο 5 τορπιλακάτων, 200 αντιαεροπορικών, 20 μεγάλου βεληνεκούς πυροβόλων, 35 αρμάτων μάχης, 32 τεθωρακισμένων, 100 στρατιωτικών φορτηγών, όπως επίσης και αντιαεροπορικούς πυραύλους εδάφους-αέρος, τύπου S-75 Dvina. Η συμφωνία θα υλοποιούνταν μέσω Αιγύπτου, όπου θα αποστέλλονταν τρία πυραυλικά συστήματα και μεγάλος αριθμός πυραύλων, και όπου υπήρχε η σχετική Ακαδημία εκπαίδευσης στη χρήση τους.

 

Σημειώνεται ότι στην Κύπρο μεταφέρθηκε μόνο μια πλήρης συστοιχία του συστήματος (μηχανοκίνητες  εξέδρες και εκτοξευτήρες, ένα ραντάρ, και τα αυτοκίνητα μεταφοράς), αλλά χωρίς τους πυραύλους. Τα άλλα δυο συστήματα παρέμειναν στην Αίγυπτο καθώς και οι πύραυλοι. Ένα από αυτά είχε εγκατασταθεί στην Ακαδημία για τη σχετική εκπαίδευση.
 
Η πρώτη ομάδα Κυπρίων έφυγε για εκπαίδευση στους πυραύλους στο στρατιωτικό εκπαιδευτικό κέντρο στην Αίγυπτο τον Οκτώβριο του 1965. Η επιλογή έγινε από το Υπουργείο Εσωτερικών. Ένας από αυτούς ήταν και ο Γιώργος Δ. Χριστοδουλίδης (μετέπειτα διευθυντής του Ανώτερου Τεχνολογικού Ινστιτούτου – ΑΤΙ), ο οποίος ορίστηκε ως υπεύθυνος της Τεχνικής Ταξιαρχίας που σχηματίστηκε  για εκπαίδευση  στους αντιαεροπορικούς πυραύλους, και στον οποίο απονεμήθηκε ο βαθμός του ταξίαρχου. Ο κ. Χριστοδουλίδης αφηγείται πώς έγινε η επιστράτευσή του για υπηρεσία στους σοβιετικούς πυραύλους:
 
«Τότε δούλευα ως ανώτερος λειτουργός στο Κέντρο Παραγωγικότητας. Μια μέρα τον Οκτώβριο του 1965 ήρθε αστυνομικός και με βρήκε σε επιχείρηση, όπου είχα πάει στο πλαίσιο των καθηκόντων μου, για συμβουλευτικές υπηρεσίες όσον αφορά την οργάνωση και την αύξηση της παραγωγικότητας της επιχείρησης. Ο αστυνομικός μου είπε «αύριο να παρουσιαστείς στο στρατόπεδο στην Αθαλάσσα για υπηρεσία». Διερωτήθηκα, πώς γίνεται αυτό; Είχε ήδη συσταθεί η Εθνική Φρουρά, είχαν προσκληθεί για θητεία 18χρονοι, ενώ εγώ ήμουν 35 χρόνων. Πήγα στο Υπουργείο Εσωτερικών και συνάντησα τον κ. Αναστασίου, γενικό διευθυντή του Υπουργείου, και τον ρώτησα «πώς με διαλέξατε εμένα, άνθρωπο έγγαμο, με παιδιά για να πάει στο εξωτερικό για υπηρεσία στον στρατό;». Μου απάντησε ότι θα μπορούσα αν ήθελα να του εισηγηθώ κάποιον άλλο σε αντικατάστασή μου, οπότε και θα με απάλλασσαν. Σκέφτηκα ότι θα προκαλούσα παρόμοια προβλήματα σε κάποιον άλλον άνθρωπο και έτσι δέχτηκα να πάω. Την άλλη μέρα πήγα και παρουσιάστηκα στο στρατόπεδο ΒΜΗ στην Παλουριώτισσα, όπου ήρθαν και άλλα περίπου 60 άτομα, από τα οποία οι πλείστοι ήσαν εργαζόμενοι απόφοιτοι Πανεπιστημίων στη μηχανική, ενώ μερικοί άλλοι ήταν απόφοιτοι Τεχνικών Σχολών και του Πρακτικού Τμήματος Λυκείων. Δεν ξέραμε τίποτε, ούτε πού θα πηγαίναμε, ούτε τι θα κάναμε. Ήρθε την επομένη το πρωί στρατιωτικό φορτηγό και μας μετέφερε στο Αεροδρόμιο Λευκωσίας. Εκεί μας είπε ο  Γιώργος Αναστασιάδης, εκ μέρους του Υπουργείου Εσωτερικών: “Θα πάτε για εκπαίδευση στους πυραύλους στην Αίγυπτο και επικεφαλής σας θα είναι ο Χριστοδουλίδης”. Όταν φτάσαμε στην Αίγυπτο και κατεβήκαμε στο αεροδρόμιο, ρώτησε ο αξιωματικός υποδοχής: «Ποιος είναι ο αρχηγός;». «Εγώ», απάντησα. «Το όνομα σου;». «Τζορτζ Χριστοδουλίδης». «Μπορούμε να σε λέμε μίστερ Τζορτζ;». Κανένα πρόβλημα. Τους επόμενους 11 μήνες στην Αίγυπτο ήμουν ο μίστερ Τζορτζ, και τα μέλη της αποστολής ήσαν «ουάχατ μίστερ Τζορτζ» δηλ. «ένας από εκείνους του μίστερ Τζορτζ»».
 
Η αποστολή βεβαίως ήταν μυστική και όλα όσα σχετίζονταν με αυτήν ήταν απόρρητα. Ούτε οι οικογένειές τους δεν γνώριζαν.

 

 

Πηγές:

Φώτο Γκάλερι

Image
Image
Image