Σκαμωνία
Σκαμωνία (Convolvulus scammonia L.) Η σκαμωνία (Convolvulus scammonia L.) είναι πολυετές αναρριχώμενο ποώδες φυτό της οικογένειας Convolvulaceae (Περικοκλάδες). Είναι αυτοφυές είδος της ανατολικής Μεσογείου και της δυτικής Ασίας και έγινε γνωστό ήδη από την αρχαιότητα για τη φαρμακευτική ρητίνη που εξάγεται από τη σαρκώδη ρίζα του. Η ρητίνη αυτή, γνωστή στην αρχαιότητα ως σκαμμωνίας ὀπός και στη νεότερη φαρμακογνωσία ως scammonium, χρησιμοποιήθηκε επί πολλούς αιώνες ως ισχυρό καθαρτικό και ανθελμινθικό φάρμακο. Η ονομασία του φυτού απαντά ήδη στην αρχαία ελληνική γραμματεία με τους τύπους «σκαμμωνία» και «σκαμωνία».
Βλέπε λήμμα: Βότανον ή βοτάνι
Βοτανική περιγραφή
Η σκαμωνία είναι αναρριχώμενο φυτό με μακριούς, περιελισσόμενους βλαστούς, οι οποίοι μπορούν να υπερβούν τα 2–3 μ. σε μήκος. Η ρίζα της είναι παχιά, σαρκώδης και βαθιά, από την οποία εκκρίνεται γαλακτώδης χυμός που, μετά από αποξήρανση, αποδίδει τη χαρακτηριστική φαρμακευτική ρητίνη.
Τα φύλλα είναι εναλλασσόμενα, λογχοειδή έως βελονοειδή, με χαρακτηριστική σαγιτοειδή βάση. Τα άνθη είναι χωνοειδή, λευκά έως υπορόδινα, όμοια με εκείνα των άλλων ειδών του γένους Convolvulus, και εμφανίζονται κυρίως από τα τέλη της άνοιξης έως τα μέσα του καλοκαιριού. Ο καρπός είναι μικρή κάψα που περιέχει λίγους σπόρους.
Εξάπλωση και οικολογία
Η φυσική εξάπλωση της σκαμωνίας περιορίζεται στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου και στη δυτική Ασία. Απαντά κυρίως στη Συρία, την Τουρκία, τον Λίβανο, το Ισραήλ, την Ιορδανία και σε ορισμένα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Αναπτύσσεται σε ξηρές και πετρώδεις ασβεστολιθικές πλαγιές, σε θαμνώδεις εκτάσεις και σε ηλιόλουστες περιοχές με καλή αποστράγγιση.
Ετυμολογία και ονοματολογία
Η αρχαία ελληνική ονομασία του φυτού απαντά ως σκαμμωνία ή σκαμωνία, ενώ η αποξηραμένη ρητίνη του αναφέρεται στις αρχαίες πηγές ως σκαμμωνίας ὀπός. Από την ελληνική ονομασία προέρχεται το λατινικό scammonium, όρος που διατηρήθηκε επί αιώνες στη φαρμακογνωσία για να δηλώσει τη φαρμακευτική ρητίνη του φυτού. Η σύγχρονη επιστημονική ονομασία Convolvulus scammonia διατηρεί την αρχαία αυτή παράδοση.
Βλέπε λήμμα: Ιατρική
Φαρμακευτικές ιδιότητες και χρήση
Η μεγαλύτερη σημασία της σκαμωνίας δεν οφείλεται στο ίδιο το φυτό αλλά στη ρητίνη που εξάγεται από τη ρίζα του. Η ουσία αυτή περιέχει γλυκοσιδικές ενώσεις, με κυριότερο δραστικό συστατικό τη σκαμμονίνη (scammonin).
Από την αρχαιότητα έως και τον 19ο αιώνα η ρητίνη χρησιμοποιήθηκε ευρέως ως ιδιαίτερα ισχυρό καθαρτικό και ανθελμινθικό φάρμακο. Ωστόσο, εξαιτίας της έντονης δράσης της μπορούσε να προκαλέσει σοβαρούς γαστρεντερικούς ερεθισμούς, έντονες διάρροιες και αφυδάτωση. Για τον λόγο αυτό εγκαταλείφθηκε σταδιακά από τη σύγχρονη θεραπευτική και αντικαταστάθηκε από ασφαλέστερα καθαρτικά σκευάσματα.
Η σκαμωνία στην αρχαιότητα
Η σκαμωνία συγκαταλεγόταν στα σημαντικότερα φαρμακευτικά προϊόντα της αρχαιότητας. Περιγράφεται από τον Διοσκουρίδη στο έργο Περὶ ὕλης ἰατρικῆς, όπου αναφέρονται οι καθαρτικές της ιδιότητες, ενώ μνημονεύεται επίσης από τον Θεόφραστο και άλλους ιατρούς και φυσιοδίφες της ελληνορωμαϊκής περιόδου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το απόσπασμα του κωμικού ποιητή Εύβουλου από το έργο Γλαῦκος, το οποίο διασώζει ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές. Στο πλαίσιο καταλόγου εκλεκτών προϊόντων αναφέρονται:
«…καὶ Κύπριον νάπυ καὶ σκαμμωνίας ὀπός…»
Η αναφορά αυτή καταδεικνύει ότι ήδη κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. η ρητίνη της σκαμωνίας ήταν ευρέως γνωστό και εμπορεύσιμο φαρμακευτικό προϊόν στον ελληνικό κόσμο. Παράλληλα, μαρτυρεί τη θέση της ανάμεσα στα προϊόντα υψηλής αξίας που διακινούνταν στην ανατολική Μεσόγειο.
Εμπόριο και διακίνηση
Η εμπορική σκαμωνία προερχόταν κυρίως από τη Συρία, ιδιαίτερα από την περιοχή του Χαλεπίου, καθώς και από τη Μικρά Ασία. Για τον λόγο αυτό στις ευρωπαϊκές φαρμακογνωστικές πηγές απαντά συχνά με τις ονομασίες Aleppo scammony και Syrian scammony. Η αποξηραμένη ρητίνη αποτελούσε σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν της Εγγύς Ανατολής κατά τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο και διακινούνταν ευρέως μέσω των εμπορικών δικτύων της ανατολικής Μεσογείου.
Σχέση με την Κύπρο
Παρά τη γεωγραφική εγγύτητα της Κύπρου προς τις περιοχές φυσικής εξάπλωσης της σκαμωνίας, το είδος δεν καταγράφεται ως αυτοφυές στη σύγχρονη χλωρίδα του νησιού. Η Flora of Cyprus, καθώς και οι διεθνείς βάσεις δεδομένων Plants of the World Online (Royal Botanic Gardens, Kew) και World Flora Online, δεν περιλαμβάνουν την Κύπρο στη φυσική εξάπλωση του Convolvulus scammonia.
Η παρουσία της σκαμωνίας στην Κύπρο φαίνεται ότι περιοριζόταν στην εισαγωγή και χρήση της φαρμακευτικής ρητίνης μέσω των εμπορικών δικτύων της ανατολικής Μεσογείου, ιδιαίτερα κατά την αρχαιότητα και τους βυζαντινούς χρόνους. Μέχρι σήμερα δεν είναι γνωστές αρχαίες ή νεότερες μαρτυρίες που να αποδεικνύουν ότι το φυτό καλλιεργούνταν ή φύονταν φυσικά στο νησί.
Η αναφορά του Εύβουλου στο «Κύπριον νάπυ» και στη «σκαμμωνίας ὀπός» δεν αποτελεί ένδειξη κυπριακής προέλευσης της σκαμωνίας, καθώς το επίθετο «Κύπριον» προσδιορίζει γραμματικά μόνο το νάπυ (σινάπι).
Βλέπε λήμμα: Πολυδεύκης Ιούλιος
Τοξικότητα
Η σκαμωνία θεωρείται σήμερα φυτό με σημαντική τοξικότητα όταν χρησιμοποιείται χωρίς ιατρική επίβλεψη. Η ρητίνη της μπορεί να προκαλέσει έντονες γαστρεντερικές διαταραχές, κοιλιακούς πόνους, εμέτους, σοβαρή διάρροια και διαταραχές των ηλεκτρολυτών. Για τον λόγο αυτό δεν χρησιμοποιείται πλέον στη σύγχρονη φυτοθεραπεία, διατηρώντας κυρίως ιστορικό και φαρμακογνωστικό ενδιαφέρον.
Βιβλιογραφία
1.Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί.
2.Διοσκουρίδης, Περὶ ὕλης ἰατρικῆς (De Materia Medica).
3.Θεόφραστος, Περὶ φυτῶν ἱστορίας.
4.Kassel, R. & Austin, C. (επιμ.), Poetae Comici Graeci, τ. V (Εύβουλος, fr. 108).
5.Meikle, R. D., Flora of Cyprus, Vols. I–II, Royal Botanic Gardens, Kew.
6.Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online: Convolvulus scammonia.
7.World Flora Online: Convolvulus scammonia.
8.Encyclopaedia Britannica, λήμματα «Scammony» και «Convolvulus scammonia».
Sa'ad, F. (1967), The Genus Convolvulus.
Φώτο Γκάλερι
