Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια

Στις 2 Ιουλίου 1986, στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής των Ελλήνων για τον Φάκελο της Κύπρου κατέθεσε ο απόστρατος αξιωματικός, Μιχαήλ Γεωργίτσης. Ήταν ο αξιωματικός που ορίστηκε από τον δικτάτορα Δημήτριο Ιωαννίδη και τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων, Γρηγόριο Μπονάνο, να έχει την ηγεσία της εκτέλεσης του πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 1974. Είχε προαχθεί σε ταξίαρχο τον Ιούνιο του 1974 και –κανονικά– θα έφευγε από την Κύπρο με μετάθεση στις 10 Ιουλίου 1974.

Τελικώς, υπήρξε ο χρήσιμος άνθρωπος για να πραγματοποιήσει το πραξικόπημα και βρέθηκε να έχει την κύρια ευθύνη της άμυνάς της Κύπρου στην πρώτη φάση της τουρκικής εισβολής, αφού ο αρχηγός του ΓΕΕΦ, αντιστράτηγος Γεώργιος Ντενίσης είχε κληθεί στην Αθήνα προσχηματικά στις 10 Ιουλίου και μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος αρνήθηκε να επιστρέψει στην Κύπρο.

Από την κατάθεσή του Μ. Γεωργίτση, δημοσιευμένη στον Γ΄ τόμο του Φακέλου Κύπρου (Αθήνα – Λευκωσία 2018), σσ. 15-95, παρατίθενται μερικά αποσπάσματα από τα οποία συνάγονται χρήσιμα συμπεράσματα για τους ανθρώπους  που διατάχθηκαν να εκτελέσουν το πραξικόπημα.

Η κατάθεση

«(…) ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Στην 1η Ιουλίου πήρε το ΓΕΕΦ το σήμα, με κάλεσε ο αρχηγός του ΓΕΕΦ, ο κ. Ντενίσης, και με διέταξε να πάω στην ΕΛΔΥΚ και να πάρω το φύλλο πορείας. Και στις 2 ανεχώρησα διά Αθήνας.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ [Χρήστος Μπασαγιάννης]: Ποιος σας είχε καλέσει εκεί; Ο Ντενίσης;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Όχι, ο Ντενίσης είναι αρχηγός ΓΕΕΦ, ο Μπονάνος.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Αυτός σας διέταξε να ανεβείτε στην Αθήνα, ο Μπονάνος;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Όχι εμένα. Τον αρχηγό του ΓΕΕΦ διέταξε να μου χορηγήσει φύλλο πορείας διά Αθήνας.

(…)

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Μου είπε ο κ. Ντενίσης, εάν ερωτηθώ ή αν γίνει πρότασις από τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων για ενέργειες εναντίον του Μακαρίου, να πω ότι είναι η πλέον ακατάλληλος περίοδος και να μην γίνει τίποτα.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Αυτή ήταν η άποψη του κ. Ντενίση;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ναι, την οποία και μετεβίβασα, επακριβώς ότι μου είπε. Επιπλέον με παρακάλεσε να πάω να πω στη γυναίκα του, η οποία έμεινε στο Ψυχικό, να μην κατέβει στην Κύπρο, διότι η κατάστασις είναι πολύ έκρυθμος.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Άρα, επειδή προηγουμένως σας ρώτησα αν λάβατε γνώση ότι σχεδιαζότανε κάποια ενέργεια εις βάρος της ομαλής πολιτειακής λειτουργίας της Κυπριακής Δημοκρατίας και μου απαντήσατε όχι, ότι δεν είχατε λάβει γνώση…

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Προ της 2ας.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Όχι, προ της 15ης σας είχα ρωτήσει, να το διευκρινίσω. Στις 2 όμως Ιουλίου μάθατε από τον κ. Ντενίση ότι…

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ο κ. Ντενίσης μού είπε, εάν ερωτηθείς απάνω και σου πουν να γίνει ανατροπή του Μακαρίου, ο αρχηγός του ΓΕΕΦ δεν συμφωνεί, διότι ως έχουν τα πράγματα αυτή τη στιγμή από την Εθνοφρουρά δεν θα ακολουθήσει κανένας.

(…)

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Άρα ήταν πλέον πολύ γνωστό ότι κάτι συνέβαινε με αυτή τη δουλειά. Φτάσατε λοιπόν στην Αθήνα και σας περίμενε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ένα αυτοκίνητο SIMCA με παρέλαβε, πήγα στο Πεντάγωνο και παρουσιάστηκα στον Ταξίαρχο κ. Μητρόπουλο, ο οποίος ήταν και Δ/ντής του 1ου Επιτελικού Γραφείου. Με παρέπεμψε στον Υπασπιστή του ΑΕΔ στον κ. Ματάτση.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι βαθμό είχε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ταγματάρχης. Εκεί στο γραφείο του κ. Ματάτση ήταν και ο ταγματάρχης Σκλαβενίτης. Περίμενε, έφυγε ο ταγματάρχης Σκλαβενίτης, έκλεισε την πόρτα και μου είπε. Απ’ αυτή τη στιγμή δεν θα έρθετε σε επαφή με κανέναν αξιωματικό, θα φύγετε, θα πάτε σπίτι σας και στις 7:30΄ ώρα θα έρθετε δω να σας παρουσιάσω στον Αρχηγό Ενόπλων Δυνάμεων. Όπερ και εγένετο.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Στις 7:30΄ τι άλλο σας είπε, ότι θα σας παρουσιάσει μονάχα; Μήπως σας είπε τίποτα άλλο;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Δεν μου είπε ο Ματάτσης απολύτως τίποτα. Πράγματι στις 7:30΄ πήγα εκεί συνάντησα τον Υποστράτηγο κ. Παπαδάκη, τον συνταγματάρχη Κομπόκη και μετά από λίγο ήρθε και ο ταξίαρχος Ιωαννίδης. Αφού συγκεντρωθήκαμε, πήγαμε στο γραφείο του Αρχηγού Ενόπλων Δυνάμεων, στον κ. Μπονάνο.

Η σύσκεψη με Ιωαννίδη και Μπονάνο και οι «αντιρρήσεις» που εξέφρασε

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τώρα εδώ τι σας ανακοίνωσαν; Ότι σας καλέσανε για τι πράγμα; Αυτή τη σύσκεψη πλέον…

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Έκανε μία βραχεία ομιλία περί του Μακάριου, ότι, εάν απολύσει τις δύο σειρές, η Εθνοφρουρά θα διαλυθεί σχεδόν και, αν διαλυθεί, δεν θα μπορούμε, αν γίνει κάτι στο Αιγαίο, να απορροφήσει η Κύπρος δύο μεραρχίες, τουρκικές. Επιπλέον, είπε ότι τις δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου Μακάριου, που είχε κάνει, ότι, αν γίνει εμπλοκή της Ελλάδος στο Αιγαίο, η Κύπρος δεν θα επέμβει, θα μείνει ουδετέρα, και κατόπιν αυτού λέει το ΑΕΔ [Αργηγείο Ενόπλων Δυνάμεων] και η κυβέρνησις απεφάσισε την ανατροπή του Μακαρίου.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Το ΑΕΔ λοιπόν και η κυβέρνησις απεφάσισε την ανατροπή του Μακαρίου.

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Μάλιστα.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Εν συνεχεία λάβαμε τον λόγο εμείς. Είπα εγώ ακριβώς ότι μου είπε ο κ. Ντενίσης και οι άλλοι δύο συνάδελφοι, ο ταξίαρχος κ. Κονδύλης και ο συνταγματάρχης κ. Νικολαΐδης. Επιπλέον εγώ, αφού είπε ότι θα γίνει ανατροπή του Μακαρίου, τον ρώτησα ποιες οι διεθνείς επιπτώσεις και ποια η αντίδραση της Τουρκίας;

Ετόνισα επίσης ότι, αν η Εθνοφρουρά, ως έχει αυτή τη στιγμή, δεν ακολουθήσει κανέναν, ποιος θα αναλάβει την ευθύνη των νεκρών από τη συμπλοκή που θα γίνει; Και μάλιστα πετάχτηκε ο συνταγματάρχης Κομπόκης και λέει, κύριε αρχηγέ, θα πέσουν κορμιά, ποιος θα αναλάβει την ευθύνη; Λέει, εμείς τη διατάσσουμε. Εκείνη τη στιγμή μάλιστα επανέρχομαι εγώ και λέω, καλά πώς θα πάω εγώ κάτω στην Κύπρο και θα οργανώσω αυτό το πράγμα καθ’ ην στιγμήν υπάρχει ένας Αντιστράτηγος;

Λένε, από αυτή τη στιγμή είσαι Διοικητής. Λυπάμαι πάρα πολύ, λέω, αυτό το πράγμα εγώ δεν μπορώ να το κάνω, διότι, είτε το θέλετε είτε όχι, στην Κύπρο υπάρχει ένας αντιστράτηγος και εγώ δεν μπορώ να κινηθώ από τη Λευκωσία, από τη ζώνη ευθύνης μου, εάν δεν πάρω την άδεια του κ. αρχηγού, του κ. Ντενίση. Λένε τότε, θα αναλάβει ο κ. Κομπόκης, ο οποίος είναι διοικητής δυνάμεων καταδρομών και βάσει του σχεδίου κινείται όπου θέλει.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τελικώς καθορίστηκε κανένας κώδικας συνθηματικών συζητήσεων;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ναι, ήταν, με έναρξη της επιχειρήσεως, «Αλέξανδρος εισήχθη εις κλινικήν».

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι σήμαινε αυτό;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Αυτό σήμαινε ότι αρχίζει η ενέργεια εναντίον του Μακάριου.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Μάλιστα.

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Επιπλέον ήταν «ο Αλέξανδρος πάει καλά», ότι η επιχείρηση πάει καλά, και «ο Αλέξανδρος ασθενεί βαρέως», που σήμαινε ότι η επιχείρηση δεν πηγαίνει καλά και κινδυνεύουμε.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Μάλιστα. Αυτόν τον κώδικα ποιος τον υπαγόρευσε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Την ομιλία γενικά την είχε ο ΑΕΔ, δεν μίλησε κανένας άλλος.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ο κ. Μπονάνος;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ναι. Αν μου επιτρέπετε, ξέχασα να πω, του ζήτησα διαταγή έγγραφη. Και λέω πώς εμένα οι αξιωματικοί θα με πιστέψουν πηγαίνοντας κάτω, ότι θα κάνω αυτή την ενέργεια; Και, για να είμαι και κατοχυρωμένος, διότι, όπως θα δείτε στο τέλος τα πράγματα ήταν τελείως διάφορα, όταν τον συνάντησα, όταν επέστρεψα από την Κύπρο τον Αύγουστο… Λέει: Δεν μπορώ να σου δώσω τέτοιο πράγμα. Είναι τόσοι μάρτυρες εδώ πέρα και δεν μπορώ να το αρνηθώ, ότι σε διέταξα.

Οι διαταγές και η ευθύνη στον Κομπόκη

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Μάλιστα. Τώρα είπατε ότι, επειδή εσείς φέρατε κάποιου είδους αντίρρηση, δεοντολογική μάλλον κατάλαβα, επειδή δεν θέλατε να υποσκελίσετε τον Αντιστράτηγο Ντενίση, είπατε ότι έχω αν­τίρρηση κ.λπ. και τότε είπε ο κ. Μπονάνος ότι ορίζεται αρχηγός ο Κομπόκης.

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Όχι αρχηγός. Ανέλαβε την ευθύνη να έρθει σε επαφή με τους διοικητάς των υπολοίπων μονάδων που ευρίσκοντο εκτός Λευκωσίας, δηλαδή 1η Ανωτέρα, 2α Ανωτέρα, 4η Ανωτέρα και 5η Ανωτέρα.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ανέλαβε αυτά να τα κάνει οκ. Κομπόκης, αρχηγός όμως του πραξικοπήματος, ας το πούμε, της ενεργείας αυτής, ήταν ποιος;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Εμένα είχε ορίσει…

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Έγγραφη διαταγή, είπατε, δεν σας δώσαν;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Όχι.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Κάτι που δεν το ξέρω. Όταν πρόκειται να γίνει μια τέτοια ενέργεια νομιμοποιείται κανένας να δίνει προφορικές διαταγές και νομιμοποιείται κανένας να εκτελεί προφορικές διαταγές;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Οι διαταγές στον στρατό είναι προφορικές και έγγραφες. Είναι και εν πολέμω και εν ειρήνη.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ναι, αλλά μέσα στα πλαίσια της νομιμότητας, έτσι δεν είναι; Δηλαδή, για να το καταλάβω και εγώ, αν σας έλεγαν ξέρετε ότι εδώ θα πολεμήσετε, τηλεφωνώ, χτυπήστε τους όλους. Το καταλαβαίνω. Όταν σας λένε όμως να ανατρέψετε ένα καθεστώς το οποίο υπάρχει σε μια ξένη χώρα, εσείς λέτε έπρεπε να πειθαρχήσετε; Ήταν υποχρεωτικό να πειθαρχήσετε;

Η απόφαση για διενέργεια του πραξικοπήματος και οι ενέργειες για να «αποκοιμίσουν» τον Μακάριο

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Δυστυχώς, δεν μπορούσα να κάνω τίποτα άλλο την εποχή εκείνη με την κατάσταση που επικρατούσε και εσκέφθην, όπως θα δείτε και παρακάτω, έστειλα αντιπρόσωπο αξιωματικό, τον οποίο όρκισα με τις συνέπειες. Εάν θέλετε, γιατί εναπόκειται στη συνέπεια… τι έγινε και να επακολουθήσει, να πάμε με ημερομηνίες; Πώς το θέλετε;

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ναι, από…

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Αυτή είναι 2 του μηνός. Στις 3 του μηνός εκλήθημεν στις 10:30΄ η ώρα να παρουσιαστούμε πάλι στον ΑΕΔ, για να συζητήσουμε πάλι τη σχεδίαση. Σχεδίαση δεν μπορούσε να γίνει, εάν δεν ξέραμε ποιες μονάδες θα ακολουθήσουν, και κατόπιν αυτού σταμάτησε, δεν έγινε καμία συζήτηση και φύγαμε. Εγώ διετάχθην να αναχωρήσω για την Κύπρο στις 6 του μηνός, ο δε συνταγματάρχης Κομπόκης…

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και φύγατε.

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Εγώ έφυγα στις 6 του μηνός, στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας με περίμενε ο συνταγματάρχης Μπούρλος, ο οποίος μου είπε μετά από μία ώρα να βρίσκομαι στη λέσχη του ΓΕΕΦ. Πράγματι μετά από μια ώρα επήγα στη λέσχη του ΓΕΕΦ και ανέφερα στον κ. Ντενίση ό,τι ακριβώς μου είχε πει ο αρχηγός του ΑΕΔ. Ότι να μην δημιουργούνται επεισόδια με το επικουρικό σώμα`. Να σταματήσουνε. Ότι να ξαναποκτήσει επαφή μετά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και να τον πείσει να μην γίνει η απόλυσις των δύο σειρών, ότι συμφωνούνε με το σχέδιο που είχε στείλει αναπροσαρμογής της Εθνοφρουράς με επί πλέον να ενισχύσει περισσότερο τις καταδρομές και τα άρματα από ό,τι είχε το σχέδιο που είχε υποβάλει ο κ. Ντενίσης.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τα μεταβιβάσατε εσείς στον κ. Ντενίση αυτά;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Βεβαίως.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και μέσα σ’ αυτά ήταν και η εντολή να αποκαταστήσει τις επαφές του με τον Μακάριο;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Βεβαίως.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δηλαδή, αυτό τι ήτανε τώρα; Ήτανε ειλικρινής, φρονείτε εσείς, η διαταγή αυτή ή ήταν μια διαταγή που σκόπευε στο να αποκοιμίσει…

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Μάλλον.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Μάλλον, τι δηλαδή;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ότι σκοπός ήταν να αποκοιμίσουν τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Να αποκοιμίσουν τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Λοιπόν, εκεί που κουβεντιάζατε με τον κ. Μπονάνο, τον κ. Ιωαννίδη, ο κ. Ιωαννίδης τι είπε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Όταν είπαμε εμείς ποίαι οι διεθνείς επιπτώσεις και ποία η αντίδρασις της Τουρκίας, τόσο ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων όσο και ο κ. Ιωαννίδης είπαν ότι υπήρχε κάλυψις.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Από ποιον;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Δεν καθορίσανε, αλλά φαινότανε ότι ήτανε από την Αμερική.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Φαινότανε ότι ήτανε από την Αμερική. Και από την πλευρά του κ. Ιωαννίδη και από την πλευρά του κ. Μπονάνου. Ο στρατηγός ο Παπαδάκης δεν είπε τίποτα;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Μπροστά μας εκεί που μιλήσαμε δεν είπε λέξη.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δεν είπε λέξη. Όταν εσείς τώρα ρωτήσατε για την πιθανή εισβολή της Τουρκίας, έτσι δεν είπατε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ναι.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Σας απάντησε ο κ. Μπονάνος και ο κ. Ιωαννίδης αυτό που είπατε. Πριν επιστρέψετε στην Κύπρο, ήρθατε σε άμεση ή έμμεση επαφή με τον κ. Γκιζίκη; (…) Ήρθατε σε επαφή με τον κ. Γκιζίκη και μείνατε με την εντύπωση ότι μετείχε και αυτός;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Μίλησα στο τηλέφωνο και απ’ αυτά που μου είπε σχημάτισα την εντύπωση ότι το εγνώριζε.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δηλαδή, αν θυμάστε, πώς του εθέσατε το ζήτημα; Τι του είπατε δηλαδή;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Δεν το έθεσα, από τη συζήτηση που μου είπε συγχαρητήρια να πας στο καλό και να προσέχεις. Αυτό μου έδωσε εμένα τουλάχιστον την εντύπωση ότι ο κ. Γκιζίκης το εγνώριζε.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ήξερε την αποστολή που σας ανατέθηκε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ναι, ακριβώς.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και επιστρέφετε στην Κύπρο πότε;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Στις 6 και με περίμενε ο συνταγματάρχης, όπως σας ανέφερα, κ. Μπούρλος, ο οποίος μου είπε να συναντήσω τον κ. αρχηγό, τον κ. Ντενίση. Τον συνήντησα και με διέταξε αυτά που του είπα τη Δευτέρα να του τα πάω εγγράφως και του τα κατέθεσα εγγράφως.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δηλαδή στον προϊστάμενό σας, τον άμεσο προϊστάμενό σας, στον αντιστράτηγο Ντενίση, είπατε ότι σας είχε πει ο Ιωαννίδης και ο Μπονάνος;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Ο κ. Μπονάνος. Ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων.

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Αυτά τα περί αρχηγίας του πραξικοπήματος κ.λπ. τα είπατε στον κ. Ντενίση;

ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ: Όχι, γιατί είχα εντολή να μην αναφέρω απολύτως τίποτα.

Για την Εισβολή

«Τα αίτια υπάρχουν, οι Τούρκοι την αφορμή ζητάνε»

Πηγές:

1. Πέτρος Παπαπολυβίου: Φακελος Κύπρου - Η παρανοϊκή διαταγή μέσα από την κατάθεση του Γεωργίτση – Έτσι ανατέθηκε η ηγεσία του πραξικοπήματος σε έναν στρατιωτικό αχυράνθρωπο
2. Τα Νέα: «Αλέξανδρος εισήχθη εις κλινικήν»