Σωτήρα

Image

Με την ονομασία αυτή υπάρχουν δυο κυπριακά χωριά, ένα στην επαρχία Αμμοχώστου και ένα στην επαρχία Λεμεσού. Για να ξεχωρίζουν μεταξύ τους, είναι γνωστά ως:

 

  1. Σωτήρα Αμμοχώστου
  2. Σωτήρα Λεμεσού

 

Σωτήρα Αμμοχώστου: Μεγάλο αμιγές ελληνικό χωριό της επαρχίας Αμμοχώστου, στη γεωγραφική περιφέρεια των Κοκκινοχωριών, περί τα 10 χιλιόμετρα νότια της πόλης της Αμμοχώστου.

 

Η Σωτήρα είναι κτισμένη σε μέσο υψόμετρο 75 μέτρων. Το τοπίο της είναι καμπίσιο με μια μικρή κλίση προς τη θάλασσα, το δε υψόμετρο στην περιοχή της δεν ξεπερνά τα 80 μέτρα.

 

Από γεωλογικής απόψεως, στη διοικητική έκταση του χωριού κυριαρχούν οι αποθέσεις του σχηματισμού Λευκωσίας (ασβεστολιθικοί ψαμμίτες, κροκάλες και ψαμμιτικές μάργες) το Σύναγμα (αποθέσεις άμμων και χαλικιών της Πλειστόκαινης περιόδου), οι υφαλογενείς ασβεστόλιθοι του σχηματισμού Τέρρα, οι προσχώσεις των αναβαθμίδων και οι αποθέσεις του σχηματισμού Λευκάρων (κρητίδες, μάργες και κερατόλιθοι). Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν εδάφη τέρρα ρόζα και καφκάλλες.

 

Η Σωτήρα δέχεται μια χαμηλή μέση ετήσια βροχόπτωση που ανέρχεται στα 344 χιλιοστόμετρα (μέσος όρος περιόδου 1951-1980). Όμως το χωριό βρίσκεται στην περιοχή του υδροφόρου στρώματος της νοτιοανατολικής Μεσαορίας ή Κοκκινοχωριών, που είναι το δεύτερο μεγαλύτερο υδροφόρο στρώμα της Κύπρου. Στην περιοχή του έχουν ανορυχθεί εκατοντάδες διατρήσεις, η αξιοποίηση των οποίων συνέβαλε στην άρδευση σημαντικών εκτάσεων της. Αξίζει να αναφερθεί πως η γη της Σωτήρας είναι γεμάτη από διατρήσεις, οι δε δεξαμενές που ακόμη χρησιμοποιούνται ή είναι εγκαταλειμμένες, είναι πολυάριθμες.

 

Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων του χωριού είναι η γεωργία και η κτηνοτροφία. Η Σωτήρα συγκαταλέγεται ανάμεσα στα κυριότερα λαχανοπαραγωγικά χωριά της Κύπρου. Στην περιοχή της καλλιεργούνται μια μεγάλη ποικιλία λαχανικών που περιλαμβάνουν κυρίως πατάτες, κολοκάσι, καρπούζια, αγγουράκια, ντομάτες, πεπόνια, κολοκυθάκια, φασολάκια, κρεμμύδια, αγκινάρες και κραμπιά. Το 1985 η έκταση των λαχανικών ανερχόταν στα 874 εκτάρια. Ωστόσο το κυριότερο προϊόν του χωριού είναι η πατάτα η οποία ευνοείται από τις κλιματολογικές και εδαφολογικές συνθήκες. Εκτός από τα λαχανικά στο χωριό καλλιεργούνται τα εσπεριδοειδή (πορτοκαλιές, λεμονιές και γκρέιπφρουτ), τα όσπρια (φασόλια, λουβιά και κουκιά), τα σιτηρά, τα νομευτικά φυτά, οι ελιές, οι ροδιές και οι συκιές.

 

Η Σωτήρα, όπως και τα υπόλοιπα Κοκκινοχώρια, αντιμετώπιζε πρόβλημα νερού για την άρδευση των εκτεταμένων αρδευόμενων καλλιεργειών της, ιδιαίτερα των λαχανικών. Σαν αποτέλεσμα της εντατικής εκμετάλλευσης και της υπεράντλησης προκλήθηκε εισροή θαλάσσιου νερού σε μεγάλο βάθος μέσα στο υδροφόρο στρώμα και πολλές διατρήσεις εγκαταλείφθηκαν. Η εφαρμογή του σχεδίου του Νότιου* Αγωγού, του μεγαλύτερου αρδευτικού έργου που έχει αναληφθεί ποτέ στην Κύπρο, έχει απαμβλύνει το πρόβλημα της υπεράντλησης νερού στην περιοχή των Κοκκινοχωριών με την άρδευση σημαντικών εκτάσεων γης, με μεταφορά νερού από το φράγμα του Κούρη.

 

Αρκετά ανεπτυγμένη είναι και η κτηνοτροφία στο χωριό.

 

Εκτός από τη γεωργία και τη κτηνοτροφία ένα σχετικά μεγάλο μέρος του οικονομικά ενεργού πληθυσμού του χωριού εργοδοτείται και σ' άλλους τομείς απασχόλησης όπως του εμπορίου, των ξενοδοχείων και των εστιατορίων, των κατασκευών, των υπηρεσιών, των μεταφορών και επικοινωνιών και της βιομηχανίας. Τα κυριότερα είδη βιομηχανίας που αναπτύχθηκαν είναι η αλευροποία, η ραφή ανδρικών ενδυμάτων, τα ξυλουργεία, η κατασκευή ξύλινων επίπλων, τα μεταλλικά πορτοπαράθυρα, η επισκευή μοτοσυκλεττών, τα μωσαϊκά και οι ηλιακοί θερμοσίφωνες.

 

Η Σωτήρα εξυπηρετείται μ' ένα πολύ καλό συγκοινωνιακό δίκτυο. Στα βόρεια συνδέεται με το χωριό Δερύνεια (περί τα 4 χμ.), στα βορειοδυτικά με το χωριό Φρέναρος (περί τα 3,5 χμ.), στα βορειοανατολικά με το χωριό Παραλίμνι (περί τα 4 χμ.), στα νοτιοδυτικά με το χωριό Λιοπέτρι (περί τα 6 χμ.) και στα νότια με τον δρόμο Λάρνακας-Αγίας Νάπας (περί τα 5 χμ.).

 

Η μικρή απόσταση του χωριού από την πόλη της Αμμοχώστου, η πολύ καλή οδική του σύνδεση και οι προσοδοφόρες γεωργικές του εκμεταλλεύσεις είναι οι κύριοι παράγοντες που συνέβαλαν στην πληθυσμιακή του αύξηση. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 295 
1891 367 
1901 416 
1911 466 
1921 541 
1931 710 
1946 1.036 
1960 1.515 
1973 2.057 
1976 2.559 
1982 3.015 
1992 3.553 
2001 4.258 

 

Με βάση την επίσημη απογραφή πληθυσμού του 1973, η Σωτήρα ήταν ο τέταρτος μεγαλύτερος σε πληθυσμό οικισμός των Κοκκινοχωριών μετά τα χωριά Παραλίμνι, Δερύνεια και Ξυλοφάγου, και ο δωδέκατος σε πληθυσμό οικισμός της επαρχίας Αμμοχώστου. Με βάση την απογραφή πληθυσμού του 1982 η Σωτήρα ήταν ο τέταρτος μεγαλύτερος σε πληθυσμό οικισμός του ελεύθερου τμήματος της επαρχίας Αμμοχώστου μετά τα χωριά Παραλίμνι, Δερύνεια και Αυγόρου. Οι πληθυσμιακές αυξήσεις μετά το 1974 οφείλονται, σε μεγάλο βαθμό, στην εγκατάσταση στο χωριό αρκετών Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων, κυρίως από την πόλη και επαρχία Αμμοχώστου. Στην περιοχή δημιουργήθηκαν, κυβερνητικός οικισμός στέγασης προσφύγων καθώς και συνοικισμοί αυτοστέγασης προσφύγων.

 

Το 1966 κατασκευάστηκαν στην περιοχή της Σωτήρας τέσσερα μικρά εμπλουτιστικά φράγματα συνολικής χωρητικότητας 32.000 μ3.

 

Το χωριό, όπως και η Σωτήρα της επαρχίας Λεμεσού, έχει αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Και στα δύο χωριά, εξάλλου, οι κύριες εκκλησίες είναι αφιερωμένες στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και γίνονται μεγάλα πανηγύρια κατά τη γιορτή αυτή, στις 6 Αυγούστου.

 

Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το χωριό ιδρύθηκε κατά τα Βυζαντινά χρόνια, κρίνοντας από την ονομασία του. Πάντως με την ίδια ονομασία αναφέρεται ότι υφίστατο κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, ο δε ντε Μας Λατρί περιλαμβάνει τον οικισμό στα κτήματα εκείνα που αποτελούσαν ιδιοκτησία βασιλική. Εξάλλου βρίσκεται σημειωμένο σε παλαιούς χάρτες ως Sotira.

 

Για την εκκλησία του χωριού την αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, που είναι κτίσμα του 16ου αιώνα και αποτελεί αξιόλογο μεσαιωνικό μνημείο, βλέπε χωριστό λήμμα. Πιθανότατα των αρχών του 16ου αιώνα είναι και άλλη σημαντική εκκλησία κοντά στο χωριό, αφιερωμένη στον άγιο Μάμα. Βλέπε γι’ αυτήν χωριστό λήμμα. Άλλο εκκλησιαστικό μνημείο κοντά στο χωριό (2 χμ. περίπου προς τα νοτιοανατολικά του) είναι μικρό παρεκκλήσι αφιερωμένο στην αγία Βαρβάρα, κτίσμα του τέλους του 14ου ή του α' μισού του 15ου αιώνα. Ακόμη, περί τα 2 χμ. δυτικά του χωριού υπάρχει άλλη σημαντική μεσαιωνική εκκλησία (της Μέσης Βυζαντινής περιόδου) αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο. Βλέπε και γι’ αυτήν χωριστό λήμμα. Του 12ου αιώνα θεωρείται και άλλη σημαντική εκκλησία δυτικά του χωριού, αφιερωμένη στον άγιο Θεόδωρο και ερειπωμένη σήμερα. Βλέπε και γι’ αυτήν χωριστό λήμμα.

 

Υπάρχουν και άλλες εκκλησίες στην περιοχή, διαφόρων εποχών, εκ των οποίων σημειώνουμε κι εκείνη της Παναγίας Χαρδακιώτισσας. Η ύπαρξη τόσων πολλών εκκλησιών οφείλεται ίσως στο ότι κάποτε ο οικισμός ήταν πολύ μεγάλος, αλλά και στο ότι η περιοχή του ήταν διαχωρισμένη σε μικρά φέουδα που είχε το κάθε ένα την εκκλησία του.

 

Ο G. Jeffery (1918) σημειώνει και την ύπαρξη αρχαιολογικού χώρου στην περιοχή του χωριού. Πράγματι, έχουν βρεθεί αρχαίοι τάφοι και μερικά αρχαία αντικείμενα.

 

 

Σωτήρα Λεμεσού: Μικρό αμιγές ελληνικό χωριό της επαρχίας Λεμεσού, περί τα 20 χιλιόμετρα δυτικά της πόλης της Λεμεσού. Είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε διοικητική έκταση χωριό της επαρχίας Λεμεσού (4.435 εκτάρια) μετά το χωριό Ακρωτήρι (4.932 εκτάρια). Μεγάλο μέρος της έκτασής του εμπίπτει στο έδαφος της βρετανικής στρατιωτικής βάσης Ακρωτηρίου - Επισκοπής.

 

Η Σωτήρα είναι κτισμένη σε μέσο υψόμετρο 280 μέτρων. Το τοπίο της έχει μια κλίση προς τη θάλασσα, είναι δε διαμελισμένο από το ρυάκι Σύμβουλος που πηγάζει βορειότερα και χύνεται στον κόλπο της Επισκοπής. Το ψηλότερο σημείο του χωριού είναι η κορφή Ροφέσια (386 μέτρα), που βρίσκεται περί τα 3 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του οικισμού.

 

Από γεωλογικής απόψεως, στη διοικητική έκταση του χωριού κυριαρχούν οι αποθέσεις του σχηματισμού Πάχνας (εναλλασσόμενες στρώσεις κρητίδων, μαργών και ψαμμιτών) και οι πρόσφατες αλλουβιακές αποθέσεις της Ολόκαινης γεωλογικής περιόδου. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν ασβεστούχα εδάφη, τέρρα ρόζα, ξερορεντζίνες και προσχωσιγενή εδάφη.

 

Η Σωτήρα δέχεται μια μέση ετήσια βροχόπτωση περί τα 470 χιλιοστόμετρα. Στην περιοχή της καλλιεργούνται τα σιτηρά, τα νομευτικά φυτά, οι χαρουπιές και οι ελιές. Υπάρχουν επίσης αρκετές ακαλλιέργητες εκτάσεις που καταλαμβάνονται από άγρια φυσική βλάστηση. Μέρος του κρατικού δάσους της Επισκοπής εμπίπτει στα διοικητικά όρια του χωριού.

 

Από συγκοινωνιακής απόψεως, η Σωτήρα συνδέεται στα βορειοανατολικά με το χωριό Ζανατζιά (περί τα 4 χμ.) και στα νότια με τον δρόμο Λεμεσού - Πάφου (περί τα 6 χμ.).

 

Το χωριό γνώρισε σχεδόν πληθυσμιακές αυξομειώσεις. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 64 
1891 69 
1901 90 
1911 101 
1921 111 
1931 111 
1946 136 
1960 181 
1973 134 
1976 109 
1982 94 
1992 70 
2001 83 

 

Στις απογραφές πληθυσμού των ετών 1982, 1992 και 2001 περιλαμβάνονται και οι κάτοικοι του μικρού συνοικισμού Στερακόβου, στα δυτικά του χωριού, που περιλαμβάνεται στα διοικητικά του όρια.

 

Το χωριό, όπως και η Σωτήρα της επαρχίας Αμμοχώστου, έχει αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Και στα δυο χωριά εξάλλου οι κύριες εκκλησίες είναι αφιερωμένες στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και γίνονται μεγάλα πανηγύρια κατά τη γιορτή αυτή, στις 6 Αυγούστου.

 

Το χωριό πιθανότατα ιδρύθηκε κατά τα Βυζαντινά χρόνια, κρίνοντας από την ονομασία του. Ωστόσο δεν αναφέρεται σε μεσαιωνικές πηγές, πιθανώς επειδή ήταν μικρός οικισμός. Βρίσκεται όμως σημειωμένο σε παλαιούς χάρτες με τη σημερινή του ονομασία: Sotira. Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας ήταν, προφανώς, μικρό φέουδο.

 

Ο ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει τη Σωτήρα (Sotyra) ως οικισμό «κοντά στη Μακεδονίτισσα», που φαίνεται να ήταν κοντινό χωριό που δεν σώζεται. Ο Φλώριος, αναφερόμενος στην αναδιανομή των φέουδων στην οποία είχε προβεί ο βασιλιάς της Κύπρου Ιάκωβος Β΄ μετά την άνοδό του στο θρόνο το 1460, γράφει ότι η Σωτήρα είχε τότε δοθεί σε κάποιον Νικόλαο Σκαρνακιώτη. Ο ίδιος είχε πάρει τότε και τη γειτονική Μακεδονίτισσα αλλά και την Πενταλιά στην επαρχία Πάφου. 

 

Στην περιοχή του χωριού υπάρχουν δυο ερειπωμένα ξωκλήσια. Εξάλλου κοντά στο χωριό, και προς τα νότιά του, βρίσκεται ο σημαντικός αρχαιολογικός χώρος του ιερού του Απόλλωνος Υλάτη, που εμπίπτει στον ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο του Κουρίου. Κατά την Αρχαιότητα η περιοχή της Σωτήρας περιλαμβανόταν ασφαλώς στη διοικητική έκταση του βασιλείου του Κουρίου.

 

Κοντά στο χωριό υπάρχει σημαντικός αρχαιολογικός χώρος με οικισμούς των Προϊστορικών χρόνων, που αποδεικνύουν αρχαιότατη κατοίκηση της περιοχής. Βλέπε λεπτομέρειες στο χωριστό λήμμα Σωτήρα αρχαιολογικός χώρος.

Φώτο Γκάλερι

Image
Image
Image
Image
Image