Ελιά

Image

Όνομα δυο χωριών, εκ των οποίων το ένα βρίσκεται στην επαρχία Κερύνειας και το δεύτερο στην επαρχία Λευκωσίας. Και τα δυο χωριά είναι, από το 1974, κατεχόμενα από τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής.

 

Ελιά Kερύvειας: Αμιγές ελληνικό χωριό της επαρχίας Κερύνειας, στη γεωγραφική περιφέρεια του Πενταδάκτυλου. Βρίσκεται 11 χμ. περίπου δυτικά της πόλης της Κερύνειας και περί τα 4 χμ. νοτιοανατολικά του χωριού Καραβάς. Είναι το δεύτερο μικρότερο σε διοικητική έκταση χωριό της επαρχίας του, με τελευταίο το χωριό Καράκουμι.

 

Από γεωλογικής απόψεως, στα βόρεια του χωριού κυριαρχούν οι αποθέσεις των θαλάσσιων αναβαθμίδων (ασβεστολιθικοί ψαμμίτες, άμμοι, χαλίκια κλπ.) της Πλειστόκαινης γεωλογικής περιόδου, ενώ στα νότια επικρατεί ο φλύσχης της Κυθρέας. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν εδάφη τέρρα ρόζα και ξερορεντζίνες.

 

Η Ελιά είναι κτισμένη στους βόρειους πρόποδες του Πενταδάκτυλου, σε μέσο υψόμετρο 125 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Το ανάγλυφο είναι διαμελισμένο από πολλά μικρά ρυάκια που πηγάζουν νοτιότερα, από την κορυφογραμμή, και χύνονται στη θαλάσσια περιοχή της Κερύνειας, στα βόρεια του χωριού. Το ανάγλυφο στην περιοχή του χωριού έχει μια κλίση από τα νότια προς τα βόρεια. Το υψόμετρο από τα 200 μέτρα στα νότιά του σύνορα μειώνεται στα 125 μέτρα στον οικισμό και στα 20 μέτρα στα βόρειά του σύνορα.

 

 

Η περιοχή της Ελιάς δέχεται μια μέση ετήσια βροχόπτωση περί τα 525 χιλιοστόμετρα. Στην περιοχή καλλιεργούνταν, πριν από την τουρκική εισβολή του 1974, κυρίως εσπεριδοειδή και δημητριακά, καθώς και λιγότερες ελιές και χαρουπιές. Στα νότια του χωριού φυτρώνει μια ποικίλη φυσική βλάστηση από κυπαρίσσια, αγριόπευκα, ξισταρκές, αντρουκλιές, τριμιθιές κ.α. είδη.

 

Το 1973 εκτρέφονταν μόνο 5 κατσίκες και 145 πουλερικά.

 

Το χωριό συνδέεται οδικά με σκυρόστρωτους δρόμους, στα βόρεια με τον κύριο δρόμο Λευκωσίας-Κερύνειας (που απέχει περί τα 2 χμ), στα νότια με το γειτονικό χωριό Φτέρυχα (που βρίσκεται σε απόσταση 1,5 χμ.) και στα δυτικά με το επίσης γειτονικό χωριό Μότιδες (που βρίσκεται σε απόσταση 1 χμ.). Πολύ κοντά βρίσκεται και το κεφαλοχώρι Καραβάς.

 

Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 59 
1891 35 
1901 31 
1911 49 
1921 72 
1931 46 
1946 61 
1960 77 
1973 96 

 

Μετά την προσφυγοποίηση των κατοίκων του χωριού, συνεπεία της τουρκικής στρατιωτικής εισβολής του 1974, στην Ελιά κατοίκησαν λίγοι Τουρκοκύπριοι.

 

Η εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο, ανοικοδομήθηκε στις αρχές του αιώνα μας. Στον βόρειο τοίχο της υπήρχε γύψινη πλάκα με μορφή πάνοπλου άντρα σε φυσικό μέγεθος, και με οικόσημο. Ο Γκάννις, βασιζόμενος στον τύπο της πανοπλίας, την χρονολόγησε στα τέλη του 15ου αιώνα. Η επιγραφή, στην ελληνική, που την περιβάλλει, είναι πολύ κατεστραμμένη. Περί το 1,5 χμ. από το χωριό υπάρχει ερειπωμένη εκκλησία αφιερωμένη στον αρχάγγελο Μιχαήλ, με κατάλοιπα τοιχογραφιών.

 

Ο ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος (16ος αιώνας) αναφέρει επίσης την Ελιά με το αυτό όνομα (Eglia) ως ένα των χωριών που πότιζε ο ποταμός Καρκώτης στην κοιλάδα της Σολιάς. Ο ίδιος συγγραφέας δίνει και μια πρόσθετη πληροφορία: Μνημονεύει το χωριό ως φέουδο με την ονομασία Ελιά της Πεντάγυιας (Eglia de Pendaia). Όταν ο βασιλιάς της Κύπρου Ιάκωβος Β΄ προέβη σε ανακατανομή των φέουδων του νησιού μετά την άνοδό του στο θρόνο το 1460, την Ελιά της Πεντάγυιας παραχώρησε στον ευγενή Βαλιάν ντε Νόρες, της γνωστής και μεγάλης μεσαιωνικής οικογένειας των ντε Νόρες.

 

Κατάλοιπα παλαιού υδραγωγείου, γρανίτη και λαξευμένου μαρμάρου που βρίσκονταν στο χωριό, πιθανώς ν’ αποτελούν μέλη κάποιου πύργου ή άλλου οικοδομήματος που υφίστατο στην περιοχή κατά τα μεσαιωνικά χρόνια. Ακόμη, η περιοχή πιθανώς να είχε κατοικηθεί από τα αρχαία χρόνια, γιατί σ’ αυτήν έχουν βρεθεί διάφορα αρχαία αντικείμενα.

 

Το χωριό πήρε την ονομασία του από το ομώνυμο δέντρο. Οι Τούρκοι, στα πλαίσια του προγράμματός τους για αλλοίωση των ελληνικών τοπωνυμίων στις περιοχές που κατέχουν, μετονόμασαν το 1975 την Ελιά σε Yeşiltepe, που σημαίνει Πράσινος Λόφος. Το 1976 άλλαξαν και πάλι την ονομασία του χωριού, σε Kocatepe, του έδωσαν δηλαδή την ονομασία του πολεμικού πλοίου της Τουρκίας Κοτσιάτεπε που βυθίστηκε το 1974 κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο. Οι Τούρκοι άλλαξαν ξανά την ονομασία που είχαν δώσει στο χωριό αυτό, επανερχόμενοι «επίσημα» στην ονομασία Yeşiltepe.

 

Ελιά Λευκωσίας: Αμιγές τουρκοκυπριακό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μόρφου. Βρίσκεται περί τα 49 χμ. νοτιοδυτικά της πρωτεύουσας Λευκωσίας και περί τα 12 χμ. νοτιοδυτικά της κωμόπολης Μόρφου. Γειτονεύει με μερικά άλλα αμιγή τουρκοκυπριακά χωριά, όπως το Αγκολέμι και τα Καζιβερά, αλλά και με μεικτά όπως το Καλό Χωριό, το Περιστερωνάρι και η Λεύκα. Το χωριό είναι γνωστό ως Ελιά της Λεύκας.

 

Η Ελιά είναι κτισμένη μεταξύ δυο ποταμών, εκείνου της Ελιάς στ’ ανατολικά και του Ατσά στα δυτικά, σε μέσο υψόμετρο 100 μέτρων. Το καμπίσιο τοπίο του χωριού είναι διαμελισμένο από το ποτάμιο σύστημα του ποταμού της Ελιάς.

 

Από γεωλογικής απόψεως, στη διοικητική έκταση του χωριού κυριαρχούν οι άμμοι, οι αμμώδεις μάργες και οι άργιλοι της Πλειστόκαινης γεωλογικής περιόδου, καθώς και οι πρόσφατες αλλουβιακές αποθέσεις. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν προσχωσιγενή εδάφη και ερυθρογαίες.

 

Η μέση ετήσια βροχόπτωση στην περιοχή του χωριού κυμαίνεται γύρω στα   300 χιλιοστόμετρα. Πριν από την τουρκική εισβολή του 1974 καλλιεργούνταν τα εσπεριδοειδή (κυρίως πορτοκάλια, μανταρίνια και γκρέιπφρουτ), τα σιτηρά και λίγες ελιές.

Αρκετά ανεπτυγμένη, πριν από την τουρκική εισβολή, ήταν και η κτηνοτροφία του χωριού. Το 1973 εκτρέφονταν από 188 κτηνοτρόφους 2.751 πρόβατα, 644 κατσίκες, 42 βόδια, 66 αγελάδες και 3.810 πουλερικά.

 

Από συγκοινωνιακής απόψεως, το χωριό συνδέεται οδικά με το χωριό Πέτρα (που βρίσκεται περί τα 3 χμ. στα νότια) και με το χωριό Καζιβερά (που βρίσκεται περί τα 4,5 χμ. στα βόρεια). Συνδέεται επίσης με τον παραλιακό δρόμο Πύργου - Καραβοστασίου - Μόρφου.

 

Η γειτνίαση του χωριού με το μεταλλείο της Σκουριώτισσας και τις μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Ξερού, συνέβαλε στη σταθερή αύξηση του πληθυσμού του. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 331 
1891 355 
1901 359 
1911 423 
1921 437 
1931 465 
1946 594 
1960 851 
1973 1.081 

 

Κατά την απογραφή του 1973, φάνηκε ότι η Ελιά ήταν το πρώτο σε πληθυσμό τουρκοκυπριακό χωριό της γεωγραφικής περιφέρειας Μόρφου και το τρίτο στην επαρχία Λευκωσίας, μετά τα χωριά Λουρουτζίνα και Κιόνελι.

 

Ωστόσο, αρχικά το χωριό εκατοικείτο από Έλληνες Κυπρίους, και τούτο αποδεικνύεται από το γεγονός ότι υφίστατο, και μάλιστα με την ίδια ονομασία, τουλάχιστον από την εποχή της Φραγκοκρατίας, δηλαδή αρκετά πριν έλθουν οι Τούρκοι στην Κύπρο. Σε μεσαιωνικούς χάρτες το χωριό είναι σημειωμένο με την ονομασία Aglia. Εξάλλου, τούτο αναφέρεται και από τον μεσαιωνικό χρονογράφο Λεόντιο Μαχαιρά στο Χρονικόν του, ως ένα από τα χωριά που ο τουρκοπουλιέρης Θιβάλτ * Μπελφαράτζ (Thibald Belfarage) ζητούσε από τον βασιλιά της Κύπρου Πέτρο Β' να του δοθούν, ως αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες που είχε    προσφέρει κατά τη διάρκεια του πολέμου εξαιτίας της εισβολής των Γενουατών, το 1373 - 74. Όπως γράφει ο Μαχαιράς, ο Μπελφαράτζ κατείχε ήδη το γειτονικό χωριό Πέτρα, αλλά ἐπεθύμαν πολλά νά ἒχη τό χωργιόν Ἐλίαν καί ὀλίγον ἒμεινεν καί δέν τήν ἐπῆρεν... Ὁ ρήγας ἐπρουμούτιασε [=υποσχέθηκε] νά τοῦ δώσῃ τήν Ἐλίαν, διότι ἦτον κοντά’ ς τό χωργιόν του, τό λεγόμενον Πέτρα...

 

Το χωριό, ως φέουδο, θα πρέπει να ήταν αρκετά σημαντικό κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, αφού κατέβαλε τόσες προσπάθειες ο ευγενής Θιβάλτ Μπελφαράτζ να το αποκτήσει, όπως γράφει ο χρονογράφος Λεόντιος Μαχαιράς.

 

Ο ντε Μας Λατρί περιλαμβάνει το χωριό μεταξύ των βασιλικών κτημάτων κι αναφέρει ότι τούτο αργότερα είχε περιέλθει στην κατοχή του Δημητρίου Παλαιολόγου, αδελφού του ιερωμένου ιστορικού Στέφανου Λουζινιανού.

 

Ως βασιλική ιδιοκτησία κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, και προφανώς ως κρατική κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας που ακολούθησε, θα πρέπει να είχε κατασχεθεί μετά την κατάκτηση της Κύπρου από τους Τούρκους, κι αυτό αποτέλεσε την απαρχή για τον σταδιακό εκτουρκισμό της Ελιάς, που παρουσιάζεται τελικά ως χωριό αμιγώς τουρκοκυπριακό.

 

Κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας, φαίνεται ότι το τουρκικό στοιχείο είχε επικρατήσει σταδιακά, αφενός με τον φαινομενικό εξισλαμισμό αρκετών κατοίκων του (λινοβάμβακοι) και αφετέρου με τη μετοίκηση άλλων από τους Έλληνες στο γειτονικό χωριό Πέτρα. Ότι στο χωριό κατοικούσαν λινοβάμβακοι, αποδεικνύεται από τη διατήρηση του ελληνικού του ονόματος, αλλά και των ελληνικών ονομασιών αρκετών τοπωνυμίων της Ελιάς, όπως οι τοποθεσίες Ασπρόχωμαν, Καταραμένος, Πλευρά, που βρίσκονται στην περιοχή του. Αξίζει ακόμη να σημειωθεί ότι μέχρι και πρόσφατα διετηρείτο η εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο, την οποία αναφέρουν ο Τζέφρυ και ο Γκάννις. Η εκκλησία ήταν κάποτε ζωγραφισμένη με αγιογραφίες, όμως περί το 1935 απέμεναν απ' αυτές μόνο η Κοίμηση της Θεοτόκου πάνω από τη βόρεια θύρα, καθώς και κομμάτια τοιχογραφιών στην κόχη του ιερού. Ένα άλλο μνημείο που διετηρείτο στο χωριό, πιθανότατα της εποχής της Φραγκοκρατίας αλλά ανακαινισμένο από τους Τούρκους, είναι μια ωραία βρύση κτισμένη σε μορφή μονότρουλλης εκκλησίας, με δυο πέτρινες υδρορρόες.

 

Το χωριό πήρε την ελληνική του ονομασία από το ομώνυμο δέντρο της ελιάς. Οι Τούρκοι το μετονόμασαν σε Doganci, που σημαίνει πωλητής γερακιών.

Φώτο Γκάλερι

Image
Image