Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια

Σανατόριο είναι μια ιατρική μονάδα σχεδιασμένη για την περιποίηση ατόμων με μακροχρόνια ασθένεια, συνήθως συνδεόμενη με την αντιμετώπιση της φυματίωσης στα τέλη του δέκατου ένατου και αρχές του εικοστού αιώνα, πριν από την ανακάλυψη των αντιβιοτικών. Το πιο γνωστό Σανατόριο της Κύπρου είναι αυτό της Κυπερούντας.

 

Στην Ευρώπη

Το σκεπτικό για την ίδρυση σανατορίων, ήταν ότι μια δίαιτα με ξεκούραση και καλή διατροφή προσέφερε την καλύτερη ευκαιρία στο ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς να θεραπευτεί. Το 1863, ο Χέρμαν Μπρέμερ ίδρυσε το Brehmersche Heilanstalt für Lungenkranke στο Γκέρμπερσντορφ (Σοκόουφσκο) της Σιλεσίας (σημερινή Πολωνία), για τη θεραπεία της φυματίωσης. Οι ασθενείς εκτίθονταν σε άφθονες ποσότητες υψηλού υψομέτρου, καθαρού αέρα και καλής διατροφής. Τα θεραπευτήρια φυματίωσης έγιναν κοινά σε όλη την Ευρώπη από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά.

 

Φυματίωση

Η νόσος της φυματίωσης, όπως και σε πολλά άλλα μέρη, έτσι και στην Κύπρο, άρχισε να εξαπλώνεται και θέριζε ολόκληρες οικογένειες μέχρις ότου να επισημανθεί. Συνήθως η επισήμανση κάποιου ασθενούς γινόταν όταν άρχιζαν οι αιμοπτύσεις. Μέχρι να επισημανθεί μεταδιδόταν και στα παιδιά της οικογένειας, που εκ φύσεως ήταν πιο ευάλωτα.  Έτσι η Διεθνής Ένωση Αντιμετώπισης της Φυματίωσης αποφάσισε και έστειλε στην Κύπρο τον διακεκριμένο Φυματιολόγο Dr Noel Bardswell, ο οποίος αφίχθη λίγο πριν το τέλος του 1936, συνοδευόμενος από την νοσοκόμα του Jays.  Ο Dr Bardswell είχε ως έργο να μελετήσει το πρόβλημα της φυματίωσης σε ολόκληρο το νησί και να συμμετάσχει με τις εισηγήσεις του στο τιτάνιο έργο της αντιμετώπισης της ασθένειας αυτής.  Όπως φαίνεται από τα σχετικά έγγραφα ο Bardswell βοήθησε ουσιαστικά συμμετέχοντας ενεργά σε όλες τις διαδικασίες.  

Ο Bardswell έδιδε και διαλέξεις. Σε μία τέτοια διάλεξη του καθησύχαζε τους δασκάλους και τους μουχτάρηδες λέγοντάς τους: «μην φοβάστε και η ζέστη που υπάρχει στην Κύπρο είδα ότι θανατώνει το μικρόβιο της φυματίωσης». Ο κόσμος τότε ήταν τρομοκρατημένος. «Κοιτάξετε πόσος κόσμος μετακινείται στο Δρόμο Λευκωσίας - Λεμεσού και περνά έξω από το Σανατόριο Αθαλάσσας και όμως δεν μολύνεται από το μικρόβιο της Φυματίωσης». 

 

 Ο δεύτερος Άγγλος που βοήθησε ήταν ο αρχιτέκτονας William Douglas Caroe, ο οποίος μετά από παράκληση του Διευθυντή Ιατρικών Υπηρεσιών Κύπρου Dr Neff, ασχολείται με το θέμα της ανέγερσης Νοσοκομείου για φυματικούς στην Κύπρο.  Συνέταξε προς τούτο μία έκθεση εννέα σελίδων που είχε σαν επικεφαλίδα: “Notes upon a Tuberculosis Hospital for Cyprus”. Την έκθεση αυτή την απέστειλε στον Dr Neff, και στη συνέχεια την απέστειλε και στον ίδιο τον κυβερνήτη Palmer, με συνοδευτική επιστολή ημερομηνίας 25 Ιουλίου 1935. Από τον τρόπο που γράφει στον κυβερνήτη, γίνεται φανερό ότι ήταν και προσωπικός του φίλος και αυτό φαίνεται τόσο από το γεγονός ότι τον προσφωνεί απλά Dear Sir Richmond όσο και από το ότι τον προσκαλεί στο εξοχικό του ενημερώνοντας τον και για τα παιδιά του, σχετικά με το πού θα ευρίσκονται το καλοκαίρι, σε περίπτωση που θα μπορέσει να τα δει. 

 

 Ο τρίτος Άγγλος που ασχολήθηκε με το όλο θέμα ήταν ο Dr Bevan ο οποίος εστάλη στην Αγγλία για ειδίκευση στις νέες μεθόδους αντιμετώπισης της φυματίωσης και ήταν συνεννοημένος με τον Neff και προοριζόταν να πάρει τη θέση Tuberculosis Officer, πράγμα το οποίο και έγινε. Υπ΄αυτές τις συνθήκές ο Dr Bevan μελέτησε και συνέταξε μια μεγάλη έκθεση προς την κυβέρνηση, και στην οποία αναφέρει όλες τις πληροφορίες σχετικά με το πού περιθάλπονταν οι φυματικοί μέχρι τότε στην Κύπρο. Στην έκθεσή του καταγράφει επίσης λεπτομερώς τις εισηγήσεις του για το όλο θέμα που αφορούσε την ίδρυση του Σανατορίου στην Κυπερούντα.  Στη συνέχεια ο Διευθυντής Ιατρικών Υπηρεσιών Dr Neff μελέτησε λεπτομερώς την έκθεση και κατέγραψε σε εμπιστευτική έκθεση τις παρατηρήσεις του για όλες τις παραγράφους.

 

» Διαβάστε επίσης: Επιδημίες

 

Κυπερούντα

Κάπως έτσι λειτούργησε το πρώτο οργανωμένο Σανατόριο στην Κυπερούντα. Πριν από αυτό για την περίθαλψη των φυματικών στην Κύπρο λειτούργησε στη Λευκωσία ένα μικρότερο σανατόριο το 1925. Βρισκόταν στα περίχωρα της πρωτεύουσας και συγκεκριμένα στο δάσος της Αθαλάσσας.

 

Το Σανατόριο της Κυπερούντας, άρχισε να λειτουργεί το 1940 με 100 κλίνες και ήταν πλέον το μεγαλύτερο και πιο οργανωμένο στην Κύπρο, αφού το Σανατόριο στην Λευκωσία είχε μόνο 50 κλίνες. Το χωριό επιλέχθηκε αφού το κλίμα κρίθηκε ιδανικό για την ανάρρωση των φυματικών, λόγω της μειωμένης υγρασίας, της έντονης ηλιοφάνειας και της προστασίας από ανέμους.  Εξαιτίας αυτού του μοναδικού κλίματος που κατέχει η Κυπερούντα σ’ ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, η Αγγλική Αποικιοκρατική Κυβέρνηση το 1937 επέλεξε το χωριό για ανέγερση Σανατόριου. Προηγουμένως είχε προταθεί η ανέγερση του Σανατορίου στα Μαντριά, στα Σπήλια και στο Φοινί αλλά οι κάτοικοι είχαν αντιδράσει και τελικώς επιλέχθηκε, ως ιδανικός τόπος η τοποθεσία «Λειβάδια», έξω από την Κυπερούντα. Εκεί οι βρετανικές Αρχές εξασφάλισαν τη συμφωνία του κοινοτάρχη, Γεώργιου Φάκα, ο οποίος υπέγραψε για την ανέγερση του Σανατορίου. Ωστόσο, ακολούθησε εξέγερση των Κυπερουντιωτών εναντίον του προοδευτικού μουχτάρη, οι οποίοι πέτυχαν μεν την παύση του, όμως το Σανατόριο λειτούργησε τελικά το 1942.

 

» Βλέπε βίντεο: Ψηφιακός Ηρόδοτος- Αρχείο ΡΙΚ

 

Το Σανατόριο φιλοξένησε αρκετούς ασθενείς ανάμεσα τους δεκάδες μεταλλωρύχους ­ θύματα της πνευμονοκονίασης αλλά κυρίως φυματικούς. Η φυματίωση χαρακτηρίστηκε ως η ασθένεια των φτωχών και αδύναμων όπου «θέριζε» νέους ανθρώπους στις αρχές του 20ου αιώνα και αποτελούσε μεγάλο κοινωνικό στίγμα τόσο για τους ασθενείς όσο και για τις οικογένειες τους. Το μυκοβακτηρίδιο της φυματίωσης μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο όταν ο ασθενής με το βήχα, το φτάρνισμα ή την ομιλία, μέσω του αέρα και της αναπνοής, μεταφέρει το μικρόβιο στους πνεύμονες του θύματος.

 

Ο πρώτος ασθενής

Με βάση το βιβλίο ασθενών του Σανατορίου ο πρώτος ασθενής που καταγράφηκε στο βιβλίο ασθενών ήταν ο τουρκοκύπριος Mohamed Tahir. Για αυτόν τον ασθενή καταγράφηκε η ηλικία του 10 ετών, η ημερομηνία εισαγωγής του που ήταν 26 Φεβρουαρίου 1943 και ότι την 01 Ιανουαρίου 1946 ευρισκόταν στο σανατόριο ακόμη.   Με βάση πάντα το βιβλίο ασθενών ο 39ος ασθενής του έτους 1952  ήταν η Παναγιώτα Νικόλα από τον Άγιο Δομέτιο. Εισήχθηκε στις 16 Σεπτεμβρίου 1952 και έλαβε εξιτήριο την 31η Δεκεμβρίου 1953, αποθεραπευθείσα πλήρως.  

 

» Βλέπε λήμμα: Λοιμοκαθαρτήριο Λάρνακας 

 

 

Περιφερειακό νοσοκομείο 

Μετά το 1974, λόγω μείωσης των νέων περιστατικών φυματίωσης, το Σανατόριο μετατράπηκε σε περιφερειακό Νοσοκομείο Κυπερούντας. Σήμερα στο νοσοκομείο λειτουργεί Πνευμονολογική — Φυματιολογική κλινική για τη νοσηλεία και παρακολούθηση των νέων περιστατικών φυματίωσης.

 

» Βλέπε βίντεο: Ψηφιακός Ηρόδοτος- Αρχείο ΡΙΚ

 

Το κοιμητήριο των Φυματικών

Στις 24 Νοεμβρίου 1942, ο Διευθυντής Ιατρικών Υπηρεσιών πληροφόρησε τον Γραμματέα της Αποικίας ότι ήταν δύσκολη η μεταφορά των νεκρών στη Λευκωσία και ενόψει του γεγονότος ότι οι χωρικοί κάτοικοι της Κυπερούντας και του Αμιάντου, αρνούνταν να δεχθούν στα κοιμητήρια τους θανόντες ασθενείς με φυματίωση, ανέθεσε στον Επαρχιακό Διευθυντή Ιατρικών Υπηρεσιών Λεμεσού και στον Dr Bevan να εξεύρουν κατάλληλο μέρος στο δάσος για το κοιμητήριο. Αυτοί βρήκαν κατάλληλη θέση στο κρατικό δάσος 221 πλησίον του Καρβουνά και ο Διοικητής Λεμεσού απέστειλε στις 10 Δεκεμβρίου 1942 επιστολή στον Γραμματέα της Αποικίας μαζί με το σχετικό σχέδιο. Με την επιστολή του αυτή ζητούσε επίσης από τον κυβερνήτη να ανακηρύξει μέσω της Γκαζέτας το τεμάχιο αυτό σε τόπο ταφής νεκρών.  Όπως σημειώνεται και στην επιστολή στο Κοιμητήριο θα θάβονται μόνο οι Χριστιανοί. Όσον αφορά τους Μουσουλμάνους, θα εξακολουθούν να μεταφέρονται στην Λευκωσία, μιας και δεν υπάρχει ούτε χότζας στην περιοχή, όπως καταγράφεται. Το κοιμητήριο ανεγέρθηκε το 1943 και το κόστος του ανήλθε στις £200. 

Το κοιμητήριο των φυματικών, όπως ονομάστηκε  βρίσκεται στο δάσος κοντά στον Καρβουνά και σε αυτό σώζονται  6 πέτρινοι σταυροί. Η ταφή γινόταν από έναν ιερέα, νοσηλευτή και δύο κηπουρούς του Σανατορίου που βοηθούσαν στην εκσκαφή και στο κλείσιμο του τάφου.

 

Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Σανατόριου, το 1941-1942, οι θάνατοι από φυματίωση ήταν αρκετοί. Υπολογίζεται ότι θάφτηκαν εκεί γύρω στα 50 άτομα, χωρίς σταυρούς και ονόματα. Ο τελευταίος ασθενής που θάφτηκε στο κοιμητήριο των φυματικών ήταν τη δεκαετία του ’60 και έκτοτε το μέρος εγκαταλείφθηκε και ξεχάστηκε μέσα στο δάσος. Σύμφωνα με τον Χριστόδουλο Παπαδόπουλο, νοσοκόμο εκ Κυπερούντας, ο τελευταίος νεκρός θάφτηκε στο κοιμητήριο Κυπερούντας την εποχή που ζούσε ακόμη ο ιερέας Παπαστυλιανός Σουρμελής.

Ανάμεσά στους τάφους αυτοί του τρίχρονου Τίτου, της Θεοδώρας ετών 22, του Σώζου ετών 29.

Ο πέτρινος σταυρός  γράφει «Τίτος, 12/10/44-14/8/47». Σύμφωνα με μαρτυρίες, οι γονείς του δεν ήθελαν να γραφτεί το αληθινό όνομα του παιδιού τους στον σταυρό για να μη στιγματιστούν και έτσι γράφτηκε το ψευδώνυμο Τίτος.

 

Το κοιμητήριο συντηρήθηκε από την Λέσχη Lions Ονασαγόρας το 2018 και στις 21 Μαρτίου 2021  τελέστηκε μνημόσυνο και τρισάγιο στην μνήμη των θυμάτων μετά από πρωτοβουλία του βουλευτή του ΑΚΕΛ, Κώστα Κώστα, του διευθυντή́ του Νοσοκομείου Τροόδους καθώς και των κοινοτήτων Κυπερούντας και Αμίαντου. Ο δρ. Μιχάλης Βωνιάτης, ο οποίος εργάστηκε ως διευθυντής κατά τα έτη 1977 - 1980 στο Νοσοκομείο Κυπερούντας, κατέγραψε σε βιβλίο τα ιστορικά δεδομένα για την εξάπλωση της νόσου στην Κύπρο, τις εξάρσεις της, την εμφάνιση και την πορεία της στα νεότερα χρόνια. Μέσα από το βιβλίο του «Η φυματίωση στην Κύπρο στο πέρασμα των αιώνων», περιγράφει μεταξύ άλλων πραγματικές ιστορίες για το τι βίωσαν τα θύματα της νόσου.

 

 

Πηγές:

1. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια
2. All about Limassol 
3. Το σανατόριο της Κυπερούντας, Ιωάννης Φάκας (αυτοέκδοση) Λευκωσίας 2017
4. Μιχάλης Βωνιάτης, «Η φυματίωση στην Κύπρο στο πέρασμα των αιώνων», Εκδόσεις Επιφανίου, Λευκωσία, 2018
5. Βικιπαίδεια