Ζώδια ή Ζώδκια

Image

Όνομα δυο χωριών της επαρχίας Λευκωσίας, που βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο και που είναι περισσότερο γνωστά ως Κάτω Ζώδια και Πάνω Ζώδια. Και τα δυο χωριά, που είναι επίσης γνωστά με το κοινό και για τα δυο όνομα Ζώδκιες (οι) είναι κατεχόμενα από τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής, από τον Αύγουστο του 1974.

 

Ζώδια Κάτω: Αμιγές ελληνικό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της δυτικής Μεσαορίας ή Μόρφου. Βρίσκεται περί τα 34,5 χμ. δυτικά της πρωτεύουσας Λευκωσίας.

 

Η Κάτω Ζώδια είναι κτισμένη σε μέσο υψόμετρο 90 μέτρων. Το τοπίο είναι ήπιο, χωρίς ιδιαίτερες μορφολογικές εξάρσεις, με μια ασήμαντη κλίση από τα νότια προς τα βόρεια. Το ανάγλυφο του χωριού είναι διαμελισμένο από τα ρυάκια Κομήτης, Ποτάμι και Ξεροπόταμος που πηγάζουν νοτιότερα και έχουν βορειοδυτική κατεύθυνση.

 

Από γεωλογικής απόψεως, το χωριό βρίσκεται πάνω στις αργίλους, τους άμμους, τα χαλίκια και τις πρόσφατες αλλουβιακές αποθέσεις της Ολόκαινης γεωλογικής περιόδου. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν ερυθρογαίες και προσχωσιγενή εδάφη. Τα δελταϊκά ιζήματα των ποταμών Σερράχη και Οβγού που εναποτέθηκαν στην περιοχή της Μόρφου και δυτικότερα μέχρι το χωριό Πεντάγυια, δημιούργησαν το πλουσιότερο υδροφόρο στρώμα της Κύπρου που είναι γνωστό ως υδροφόρο στρώμα δυτικής Μεσαορίας ή Μόρφου. Το υδροφόρο αυτό στρώμα επηρεάζει και την Κάτω Ζώδια. Ένα τμήμα του χωριού αρδεύεται είτε με διατρήσεις είτε με αρδεύσεις από το ποτάμιο δίκτυο του Σερράχη.

 

Η Κάτω Ζώδια δέχεται μια μέση ετήσια βροχόπτωση γύρω στα 290 χιλιοστόμετρα. Στην περιοχή του χωριού καλλιεργούνταν πριν από την τουρκική εισβολή του 1974, τα εσπεριδοειδή (κυρίως πορτοκάλια, κιτρόμηλα και γκρέιπφρουτ), τα λαχανικά (κυρίως ντομάτες, πατάτες, αγγούρια και πεπονοειδή), τα σιτηρά (κυρίως σιτάρι και κριθάρι) και λίγα νομευτικά φυτά. Τα πορτοκάλια της Κάτω Ζώδιας, που η έκταση στην οποία καλλιεργούνταν πριν από την τουρκική εισβολή υπερέβαινε τις 2.000 σκάλες, ήσαν φημισμένα σ' ολόκληρη την Κύπρο. Από κτηνοτροφικής απόψεως το 1973 εκτρέφονταν στο χωριό 1.355 αιγοπρόβατα, 43 αγελάδες και 28.585 πουλερικά.

 

Από συγκοινωνιακής απόψεως το χωριό βρίσκεται πάνω στον κύριο δρόμο Λευκωσίας - Αστρομερίτη - Μόρφου. Στα βορειοδυτικά συνδέεται οδικά με την κωμόπολη της Μόρφου (περί τα 4 χμ.) και στα νοτιοανατολικά με τα χωριά Πάνω Ζώδια (περί το 0,5 χμ.) και Αστρομερίτη (περί τα 3 χμ.).

 

Ο πληθυσμός του χωριού εξαπλασιάστηκε από το 1881 μέχρι το 1973, και σ' αυτό συνέβαλε η καλή οδική του σύνδεση, η μικρή απόστασή του από την κωμόπολη Μόρφου και η σημαντική γεωργική του ανάπτυξη. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 497 
1891 566 
1901 686 
1911 882 
1921 756 
1931 1.277 
1946 1.712 
1960 2.279 
1973 2.894 

 

Το 1973 η Κάτω Ζώδια ήταν το τρίτο σε πληθυσμό χωριό της γεωγραφικής περιφέρειας Μόρφου μετά την ίδια τη Μόρφου και τη Λεύκα.

 

Σημ: Ιστορικά στοιχεία και για τα δυο χωριά δίνονται στη συνέχεια, μετά τα γεωγραφικά, πληθυσμιακά και λοιπά στοιχεία του χωριού Ζώδια Πάνω.

 

Ζώδια Πάνω: Αμιγές ελληνικό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μόρφου, κατεχόμενο από το 1974 από τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής. Βρίσκεται περί τα 34 χμ. δυτικά της πρωτεύουσας Λευκωσίας.

 

Το χωριό είναι κτισμένο σε μέσο υψόμετρο 100 μέτρων και διασχίζεται από το ρυάκι Κομήτης που πηγάζει νοτιότερα. Γενικά το ανάγλυφο είναι πεδινό με μια ανεπαίσθητη κλίση από τα νότια προς τα βόρεια. Η καμπίσια έκταση της Πάνω Ζώδιας διαμελίζεται από τις αβαθείς κοιλάδες των ρυακιών Κομήτης, Ποτάμι και Ξεροπόταμος, που έχουν βορειοδυτική κατεύθυνση.

 

Από γεωλογικής απόψεως, στη διοικητική έκταση του χωριού κυριαρχούν οι άργιλοι, οι άμμοι και τα χαλίκια της Πλειστόκαινης γεωλογικής περιόδου και, σε μικρότερο βαθμό, οι πρόσφατες αλλουβιακές αποθέσεις, ιδιαίτερα κατά μήκος των ρυακιών της περιοχής. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν ερυθρογαίες και προσχωσιγενή εδάφη.

 

Η Πάνω Ζώδια δέχεται μια χαμηλή μέση ετήσια βροχόπτωση, που κυμαίνεται γύρω στα 290 χιλιοστόμετρα. Όμως το χωριό βρίσκεται στην περιοχή του μεγαλύτερου και σημαντικότερου υδροφόρου στρώματος της Κύπρου, εκείνου της δυτικής Μεσαορίας ή Μόρφου. Στην περιοχή έχουν ανορυχθεί αρκετές διατρήσεις που, μαζί με την αξιοποίηση των νερών του Σερράχη, συνέβαλαν στην επέκταση των αρδευόμενων καλλιεργειών στο χωριό. Οι κυριότερες καλλιέργειες στην Πάνω Ζώδια, πριν από την τουρκική εισβολή του 1974, ήσαν τα εσπεριδοειδή (κυρίως πορτοκάλια, κιτρόμηλα και γκρέιπφρουτ), τα λαχανικά (κυρίως πατάτες, ντομάτες, αγγούρια και πεπονοειδή), τα σιτηρά (κυρίως σιτάρι και κριθάρι) και λίγα νομευτικά φυτά. Η κτηνοτροφία του χωριού περιορίζετο το 1973 στην εκτροφή 1.025 αιγοπροβάτων και 13 μόνο αγελάδων.

 

Από συγκοινωνιακής απόψεως, η Πάνω Ζώδια βρίσκεται πάνω στον κύριο δρόμο Λευκωσίας - Αστρομερίτη - Μόρφου. Στα βορειοδυτικά συνδέεται οδικά με την Κάτω Ζώδια, με την οποία είναι σχεδόν ενωμένη, και μέσω της με την κωμόπολη της Μόρφου (περί τα 4,5 χμ.). Συνδέεται επίσης με το χωριό Αστρομερίτης, που βρίσκεται περί τα 3,5 χμ. στα νοτιοανατολικά.

 

Ο πληθυσμός του χωριού παρουσίασε σταδιακή αύξηση από το 1881 μέχρι το 1973 με κάποιες εξαιρέσεις.

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 376 
1891 424 
1901 528 
1911 633 
1921 1.047 
1931 785 
1946 1.073 
1960 1.346 
1973 1.630 

 

Το 1973 η Πάνω Ζώδια ήταν το έκτο σε πληθυσμό χωριό της γεωγραφικής περιφέρειας Μόρφου, μετά την ίδια την Μόρφου και τα χωριά Λεύκα, Κάτω Ζώδια, Γερόλακκος και Παλαιομέτοχο.

 

Ο αρχικός οικισμός της Πάνω Ζώδιας ήταν συμπαγής και συγκεντρωτικός. Όμως τα τελευταία λίγα χρόνια πριν από την τουρκική εισβολή άρχισε να ξαπλώνεται κατά μήκος της κύριας οδικής αρτηρίας Λευκωσίας - Μόρφου, τόσο προς την Κάτω Ζώδια, όσο και προς τον Αστρομερίτη.

 

Δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένο ποιο από τα δυο χωριά δημιουργήθηκε πρώτο και ποιο ακολούθησε, φαίνεται όμως από διάφορες ενδείξεις ότι η Πάνω Ζώδια είναι νεότερος οικισμός από την Κάτω και στην ουσία αποτελεί προέκτασή της. Εξάλλου σε πολλές περιπτώσεις τα δυο αυτά χωριά ανευρίσκονται στις πηγές σαν ένα και το αυτό. Ο διαχωρισμός τους σε Πάνω και Κάτω έγινε πολύ αργότερα.

 

Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας δεν υφίστατο ο διαχωρισμός σε Πάνω και σε Κάτω Ζώδια και οι δυο διπλανοί (και σχεδόν ενωμένοι κατά τα εντελώς πρόσφατα χρόνια εξαιτίας της αναπτύξεώς τους) οικισμοί σημειώνονται σε παλαιούς χάρτες ως ένας με την ονομασία Zothia αλλά και με την (σε πληθυντικό αριθμό) ονομασία Zodies (= Ζώδιες).

 

Ο Λεόντιος Μαχαιράς (Χρονικόν, παρ. 32) αναφέρει και αυτός την Ζώδια ως ένα μόνο οικισμό, με την ονομασία Ζωτία, στην περιοχή της οποίας και τοποθετεί το μέρος όπου είχε ασκητεύσει ένας από τους 300 Αλαμάνους αγίους, ο Ειρηνικός: ...πρός τήν Ζωτίαν ὁ ἅγιος Εἰρηνικός...

 

Πάντως ο ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος (16ος αιώνας) δεν αναφέρει τις Ζώδιες (στον πληθυντικό) ως οικισμό και φέουδο αλλά κάνει λόγο για «την περιοχή Ζώδιες» ( verso Zodies) όπου, όπως γράφει, είχε κάποτε ασκητεύσει ο άγιος Ειρηνικός. Υπάρχει όμως μικρή πιθανότητα οι Ζώδιες να ήταν ο οικισμός που ο Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει αλλού ως Ζάδες (δες σχετικό λήμμα).

 

Ωστόσο ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός (Ἱστορία Χρονολογική, Βενετία, 1788, σ. 303) κάνει ήδη σαφή διαχωρισμό των δυο χωριών, γράφοντας για δυο Ζώδιες κατά την περίοδο της Tουρκοκρατίας: ...Τοῦ δέ σαντζακίου τῆς Πάφου τό εἰσόδημα ἐλάμβανεν ὁ πασᾶς τῆς Λευκοσίας, καθώς καί τό τοῦ τεφτερταρκιαχαγαλικίου εἰσόδημα, συμποσούμενα τά δύο, ὡς ἐννέα χιλιάδες γρόσια, καί ἐσυνάγοντο αὐτά ἀπό τόν μουκκαπᾶ των δύο Ζώδιων, καί παρ' ἄλλων χωρίων μέρος...

 

Στον χάρτη του ντε Μας Λατρί (του 1862) οι δυο Ζώδιες σημειώνονται επίσης ως χωριστά χωριά, με την ένδειξη ότι και τα δυο ανήκαν στην κατηγορία των κυπριακών χωριών που είχαν πληθυσμό μεταξύ 200 και 500 κατοίκων.

 

Η γύρω από τις δυο Ζώδιες περιοχή ήταν κατοικημένη από τα αρχαιότατα χρόνια και έχουν βρεθεί σημαντικά αρχαιολογικά κατάλοιπα σε γύρω χωριά ή τοποθεσίες, όπως στη Φιλιά, στη Μόρφου κλπ.

 

Ο Τζέφρυ σημειώνει στο βιβλίο του Α Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918) ότι η Ζώδια (που την βλέπει ως μια) είναι μεγάλο χωριό που χωρίζεται σε Πάνω και σε Κάτω, και αναφέρει τις εκκλησίες του Σταυρού, του Αγίου Γεωργίου και του Αρχαγγέλου που τις θεωρεί όμως χωρίς ενδιαφέρον. Προσθέτει ακόμη ότι η Ζώδια είναι αγροτικό κέντρο.

 

Ο Νέαρχος Κληρίδης (Χωριά και Πολιτεῖες της Κύπρου, 1961, σσ. 87-89) διασώζει τοπική παράδοση που σχετίζεται με την ονομασία των δυο χωριών: Η παράδοση αναφέρει ότι ένα ζώδκιον* (=φάντασμα στο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα) κατοικούσε σε μια σπηλιά που υφίσταται ακόμη σε περιοχή της Πάνω Ζώδιας κι έτρωγε ανθρώπους που τύχαινε να περάσουν από την περιοχή του. Για να σκοτώσουν αυτό το φάντασμα (που είχε μορφή δράκου) εννέα γενναίοι άντρες του χωριού το επισκέφθηκαν κουβαλώντας μαζί τους και άφθονο κρασί καθώς και πολλούς μεζέδες. Γλέντησαν με το φάντασμα /δράκο κι αφού κατόρθωσαν να το μεθύσουν, το έλουσαν με πετρέλαιο και το έκαψαν.

 

Μια δεύτερη τοπική παράδοση έχει πρωταγωνίστρια την ωραία και μυστηριώδη Ρήγαινα* που απαντάται και σε πλήθος άλλων κυπριακών παραδόσεων, και κάποιον Ρήγα (=βασιλιά). Η Ρήγαινα κατοικούσε στη Μόρφου, όπου δεν υπήρχε νερό κι όλα ήσαν κατάξερα. Αντίθετα ο Ρήγας κατοικούσε στην Περιστερώνα όπου τα πάντα ήσαν ανθισμένα εξαιτίας του άφθονου νερού του ποταμού. Όταν ο Ρήγας ζήτησε να νυμφευθεί τη Ρήγαινα, εκείνη δέχθηκε με την προϋπόθεση να της παραχωρηθεί τόση ποσότητα νερού όση μπορούσε να παρασύρει ένα φορτίο (γομάριν) από παλλούρες (ακανθώδεις θάμνους), σε αυλάκι που θα άνοιγε ο ίδιος ο Ρήγας. Ο Ρήγας δέχθηκε και το νερό έφθασε έξω από το παλάτι της Ρήγαινας, χωρίς όμως να κουβαλήσει και τις παλλούρες. Τελικά διαπιστώθηκε ότι το φορτίο των παλλούρων μπορούσε μεν να μεταφερθεί από την ποσότητα του νερού αλλά είχε σκαλώσει σε κάποια στροφή του αυλακιού, στη Ζώδια. Θεωρήθηκε λοιπόν ότι το σταμάτημα των παλλούρων στη Ζώδια ήταν σημείο που έδειχνε στη Ρήγαινα και στο Ρήγα πως έπρεπε να κτίσουν εκεί το παλάτι τους, από το οποίο και θα μπορούσαν να επιβλέπουν τα κτήματά τους, η μεν Ρήγαινα προς τη Μόρφου, ο δε Ρήγας προς την Περιστερώνα. Το μέρος εκείνο ονομάστηκε Σταυρός και είναι εκεί που είχε κάποτε χωριστεί η παροχή νερού για τη Μόρφου, τη Ζώδια και το Αργάκι.

 

Κατά τον Ιερώνυμο Περιστιάνη στην Κάτω Ζώδια λειτούργησε σχολείο από το 1860 και σ’ αυτό δίδαξαν τα «κοινά γράμματα» αρχικά ο Χατζηδημήτρης Ττιρίτας και κατόπιν ο Χατζηνικόλας Χατζηγιάννης που ήταν άριστος ψάλτης και δίδασκε και βυζαντινή μουσική. Γύρω στο 1875-76 λειτούργησε σχολείο στο σπίτι του δασκάλου Νεόφυτου Παπαδόπουλου (που καταγόταν από το Αργάκι και είχε μορφωθεί στη Σμύρνη) ο οποίος εφάρμοσε την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Στο σχολείο αυτό φοιτούσαν περί τα 230 παιδιά από την Κάτω και την Πάνω Ζώδια και άλλα κοντινά χωριά. Τις ίδιες περίπου πληροφορίες για τους Ττιρίτα και Χατζηγιάννη δίνει και ο Λοΐζος Φιλίππου. Στα νεότερα χρόνια οι δυο Ζώδιες εξυπηρετήθηκαν σημαντικά στον τομέα της εκπαίδευσης από τη λειτουργία εκπαιδευτηρίων στη γειτονική Μόρφου όπου το Ελληνικό Γυμνάσιό της ιδρύθηκε το 1917 και όπου κατά καιρούς λειτούργησαν επίσης Εμπορική Σχολή, Γεωργικό Γυμνάσιο και Διδασκαλείον.

 

Στην Πάνω Ζώδια ιδρύθηκε και λειτούργησε μέχρι το 1950, το πρώτο στην Κύπρο εργοστάσιο κατασκευής λινών που ανήκε στο μοναστήρι του Κύκκου.

 

Η Πάνω και η Κάτω Ζώδια ήσαν από τα κυπριακά χωριά που ευημερούσαν κατά το 1974. Η τουρκική στρατιωτική εισβολή του καλοκαιριού του 1974 προσφυγοποίησε όλους τους κατοίκους και των δυο χωριών. Οι Τούρκοι, στην προσπάθειά τους να τουρκοποιήσουν τα τοπωνύμια των κατεχομένων περιοχών της Κύπρου, μετονόμασαν το 1975 τα δυο χωριά σε Asagi Bostanci και Yukari Bostanci, που σημαίνουν Πάνω και Κάτω Κήπος.

Φώτο Γκάλερι

Image