Κρίτου Τέρρα

Image

Μεικτό μέχρι το 1964 χωριό της επαρχίας Πάφου και στη συνέχεια αμιγές ελληνικό, περί τα 29 χμ. βόρεια της πόλης της Πάφου. Βρίσκεται στη γεωγραφική περιφέρεια των αμπελοχωριών.

 

Η Κρίτου Τέρρα είναι κτισμένη σε μέσο υψόμετρο 470 μέτρων και το τοπίο της είναι διαμελισμένο από το ποτάμιο δίκτυο του ποταμού του Σταυρού της Ψώκας.

 

Από γεωλογικής απόψεως, στη διοικητική έκταση του χωριού κυριαρχούν οι κρητίδες, οι μάργες και οι μαργαϊκές κρητίδες του σχηματισμού Λευκάρων, οι αποθέσεις του σχηματισμού Αθαλάσσας (ασβεστολιθικοί ψαμμίτες, άμμοι και αμμώδεις μάργες), οι υφαλογενείς ασβεστόλιθοι του σχηματισμού Τέρρα, οι αποθέσεις του σχηματισμού Πάχνας (εναλλασσόμενες στρώσεις κρητίδων, μαργών και ψαμμιτών), οι πρόσφατες αλλουβιακές αποθέσεις και οι αποθέσεις του σχηματισμού των Μαμωνιών. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν ασβεστούχα, πυριτιούχα και προσχωσιγενή εδάφη.

 

Η Κρίτου Τέρρα δέχεται μια μέση ετήσια βροχόπτωση περί τα 630 χιλιοστόμετρα. Στην περιοχή της καλλιεργούνται τα αμπέλια (κυρίως οινοποιήσιμες ποικιλίες), οι αμυγδαλιές, οι χαρουπιές, λίγες καρυδιές, τα σιτηρά, τα νομευτικά φυτά, λίγα εσπεριδοειδή (πορτοκαλιές και λεμονιές), τα κουκιά και λίγες ελιές.

 

Η κτηνοτροφία του χωριού είναι περιορισμένη.

 

Από συγκοινωνιακής απόψεως, η Κρίτου Τέρρα συνδέεται στα βόρεια με το τουρκοκυπριακό χωριό Τέρρα (περί το 1,5 χμ.). Συνδέεται επίσης στα δυτικά με τον δρόμο Πάφου - Πέγειας - Πόλης και στα ανατολικά με τον κύριο δρόμο Πάφου - Στρουμπιού - Πόλης.

 

Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:

 

Χρονολογία Κάτοικοι
1881 555 
1891 548 
1901 617 
1911 696 
1921 624 
1931 526 
1946 648 (550 Έλληνες και 98 Τούρκοι) 
1960 518 (460 Έλληνες και 58 Τούρκοι ) 
1973 342 (όλοι Έλληνες) 
1976 316 
1982 245 
1992 164 
2001 92 

 

Μετά το 1964, εξαιτίας των διακοινοτικών ταραχών που ακολούθησαν την τουρκοκυπριακή ανταρσία, οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι της Κρίτου Τέρρα εγκατέλειψαν το χωριό τους και μετακινήθηκαν σε γειτονικά αμιγή τουρκοκυπριακά και μεικτά χωριά, στο πλαίσιο οδηγιών της Άγκυρας για δημιουργία στο νησί ισχυρών τουρκοκυπριακών θυλάκων.

 

Για την ονομασία του χωριού βλέπε αναφορά στο λήμμα για το χωριό Κρίτου Μαρόττου.

 

Η Κρίτου Τέρρα ήταν γνωστή απλώς ως Κρίτου, και υφίστατο κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Αναφέρεται από τον μεσαιωνικό χρονογράφο Λεόντιο Μαχαιρά (βλέπε επίσης στο λήμμα για το χωριό Κρίτου Μαρόττου). Το πρώτο συνθετικό του ονόματος του χωριού, προερχόμενο, σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, από το επίθετο Ερωτοκρίτου, υποδηλώνει ότι πιθανότατα το χωριό υφίστατο από τα Βυζαντινά χρόνια.

 

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας η Κρίτου Τέρρα έδωσε τρεις σημαντικούς άνδρες. Από το χωριό αυτό κατάγονταν ο δραγομάνος Χατζηιωσήφ, ο δραγομάνος Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος* και ο αρχιεπίσκοπος Κύπρου Δαμασκηνός*.

 

Ωστόσο ο ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος (16ος αιώνας) αναφέρει και οικισμό με την ονομασία Τέρρα (Tera), που θα πρέπει να ήταν άλλο χωριό κάπου κοντά στην Κρίτου (οπότε Κρίτου της Τέρρας, προς διάκριση από την Κρίτου της Μαρόττου). Η Τέρρα είχε παραχωρηθεί ως φέουδο το 1460 από τον βασιλιά Ιάκωβο Β΄ στον Φίλιππο Συγκλητικό, ο οποίος είχε πάρει και τα «εδάφη της Αντρολίκου» (terreni d’ Antrolico). Ο Φλώριος Βουστρώνιος (16ος αιώνας) κάνει σαφή διαχωρισμό μεταξύ Κρίτου Μαρόττου και Κρίτου Τέρρα, γράφοντας το ένα χωριό ως Crittu Marottu και το άλλο απλώς ως Crito αλλά και Christo. Ο ίδιος ιστορικός περιλαμβάνει την Κρίτου (Τέρρα) μεταξύ των φέουδων της μεσαιωνικής Κύπρου. Αναφέρει σχετικά ότι ο βασιλιάς Ιάκωβος Α΄ (1383 – 1398) έδωσε την Κρίτου, μαζί με άλλο ένα χωριό, τη Θεμοκρήνη, στον αξιωματούχο του Πέτρο ντε Καφράν. Ο ντε Καφράν είχε αναλάβει τότε, περί το 1383, το αξίωμα του ναυάρχου της Κύπρου.

 

Η κύρια εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στην Παναγία Χρυσελεούσα. Μερικές άλλες εκκλησίες βρίσκονται γύρω από το χωριό, οι περισσότερες σε ερείπια. Πιο καλά διατηρημένες είναι οι εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου και του Ιωάννη Προδρόμου. Σ' απόσταση τριών περίπου χιλιομέτρων από το χωριό βρίσκεται εγκαταλειμμένη η σημαντική εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης. Για την εκκλησία αυτή βλέπε χωριστό λήμμα.

 

Σε παλαιούς χάρτες το χωριό βρίσκεται σημειωμένο ως Critu αλλά και ως Terra. Τούτο ενισχύει την πεποίθηση ότι αρχικά επρόκειτο για δυο διαφορετικά χωριά που τελικά ενώθηκαν σε ένα, όπως ενώθηκαν και οι ονομασίες τους. Η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης βρίσκεται στην τοποθεσία όπου υπολογίζεται ότι υφίστατο το χωριό Τέρρα.

 

Κατά τον Ιερώνυμο Περιστιάνη στην Κρίτου Τέρρα ιδρύθηκε κοινοτικό αλληλοδιδακτικό σχολείο, το οποίο συντηρούσε ο μητροπολίτης Πάφου Λαυρέντιος (1855-68). Σ' αυτό δίδαξε επίσης ο ιεροδιάκονος Διονύσιος, ο οποίος σπούδασε στην Αθήνα και δίδαξε και στη Γιόλου και στο Κτήμα. Το σχολείο περιλαμβάνεται στον κατάλογο των ελληνικών σχολείων που υπέβαλε ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος Α' το 1860 στην τουρκική κυβέρνηση.

 

Περίπου παρόμοια γράφει και ο Λοΐζος Φιλίππου, προσθέτοντας ότι ο Διονύσιος καταγόταν από την Κρίτου Τέρρα κι είχε σπουδάσει με δαπάνη του συγγενούς του Κυπριανού, εξάρχου της Αρχιεπισκοπής. Στο σχολείο του προσέρχονταν παιδιά και από τα κοντινά χωριά Δρούσια, Ίνια, Κάθηκας, Αρόδες. Ο Διονύσιος πέθανε τα Χριστούγεννα του 1863, το δε σχολείο του έπαυσε να λειτουργεί. Δίδαξε στη συνέχεια ο παπά Νικόλας τα κοινά γράμματα.

Φώτο Γκάλερι

Image
Image
Image